Μια χρυσή επιφάνεια γεμάτη λεπτές ρωγμές, σημάδια που ο χρόνος χάραξε πάνω στο ξύλο, συγκρατεί τη στιγμή κατά την οποία η τριετής Θεοτόκος ανεβαίνει τα σκαλιά του Ναού για να την υποδεχθεί ο ιερέας Ζαχαρίας. Πρόκειται για εικόνα των Εισοδίων της Θεοτόκου, έργο ρωσικής αγιογραφίας του δέκατου όγδοου αιώνα με προέλευση από τη Νότια Ρωσία, της οποίας ο ζωγράφος παραμένει ανώνυμος. Το ίδιο το ξύλινο υπόστρωμα φέρει σήμερα ένα περίγραμμα ανώμαλο, σχεδόν αποσπασματικό, που μαρτυρά φθορές και ίσως παλαιότερες επεμβάσεις στο σώμα του πίνακα. Στο πάνω μέρος διατηρείται η σλαβονική επιγραφή «Введеніе во храмъ Пресв. Бог», η τιτλοφόρος δηλαδή επιγραφή που κατονομάζει τη γιορτή. Η σύνθεση ανήκει σε μια μακρά εικονογραφική παράδοση που, όπως έχει επισημάνει η σύγχρονη έρευνα γύρω από τη μεταβυζαντινή τέχνη, δεν σταμάτησε να αναπτύσσεται με την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453, αλλά συνέχισε να τροφοδοτεί εργαστήρια πολύ πέρα από τα παλαιά όρια της αυτοκρατορίας, ανάμεσά τους και εκείνα της ρωσικής υπαίθρου. Οι μορφές που πλαισιώνουν το κεντρικό γεγονός, οι γονείς της μικρής κόρης, οι παρθένες με τις λαμπάδες, οι γυναίκες σε στάση δέησης, συνθέτουν ένα αφηγηματικό σύνολο πυκνό σε λεπτομέρειες, το οποίο αξίζει να εξεταστεί προσεκτικά, βήμα προς βήμα, ως τεκμήριο μιας εικαστικής γλώσσας που διαμορφώθηκε επί αιώνες.
Η εικόνα των Εισοδίων της Θεοτόκου ως έργο μεταβυζαντινής τέχνης
Στο κέντρο του χρυσού κάμπου, εκεί όπου η επιφάνεια έχει σκάσει σε πυκνό δίκτυο μικρών ρωγμών, στέκεται ο Ζαχαρίας, ψηλός, με λευκή ιερατική στολή που φέρει στο στήθος ένα ορθογώνιο κόσμημα σε κόκκινες και σκούρες αποχρώσεις. Φορά μια περίεργη, υψηλή κάλυπτρα με σκουρόχρωμη, σχεδόν κοφτερή κορυφή, δεμένη με λευκή ταινία γύρω από το μέτωπο, στοιχείο που ο ζωγράφος επινόησε προφανώς για να αποδώσει την αρχαιοπρεπή, ιουδαϊκή ιερατική αξία του προσώπου. Σκύβει προς τα εμπρός, με το δεξί του χέρι απλωμένο σε χειρονομία υποδοχής, ενώ με το άλλο κρατά ήδη το χέρι της μικρής Παναγίας, που ανεβαίνει τα τελευταία σκαλοπάτια ντυμένη με γαλάζιο μαφόριο πάνω από ροζ χιτώνα, με λεπτό φωτοστέφανο γύρω από το κεφάλι της. Το σώμα της δεν έχει τίποτε το παιδικό εκτός από το μικρό μέγεθος, μια συνειδητή επιλογή της ορθόδοξης αγιογραφίας, η οποία προτιμά να δείξει τη μελλοντική Θεοτόκο και όχι απλώς μια τριετή κόρη.
Γύρω από τη σκηνή αυτή αναπτύσσεται μια δεύτερη, πιο πυκνή αφήγηση. Στα αριστερά, μια γυναίκα με σκούρο πράσινο μανδύα και κόκκινη κορδέλα στα μαλλιά κρατά όρθια μια αναμμένη λαμπάδα, στραμμένη προς ένα σκοτεινό, ορθογώνιο όγκο που θα μπορούσε να υποδηλώνει την είσοδο προς τα Άγια των Αγίων. Χαμηλότερα, γονατισμένη και φωτογραφημένη σχεδόν εξ ολοκλήρου από πλάτη, μια δεύτερη νεαρή γυναίκα με βαθυκόκκινο ένδυμα κρατά επίσης λαμπάδα. Οι δύο αυτές μορφές παραπέμπουν στις παρθένες συνοδούς της παράδοσης, εκείνες που, κατά τον υμνογράφο, δεν προπορεύονται απλώς κρατώντας φως αλλά προεικονίζουν τη «νοητή λαμπάδα», τη Θεοτόκο η ίδια, που μέλλει να φωτίσει όσους κάθονται στο σκότος. Ασύνδετες φαινομενικά, οι δύο σκηνές, της υποδοχής και της πομπής, συνδέονται νοηματικά μέσα από αυτόν ακριβώς τον συμβολισμό.
Η προσευχή της Αγίας Άννας και των γυναικών του Ναού
Δεξιά του Ζαχαρία, σε δεύτερο επίπεδο, μια γυναίκα με λευκό μαντήλι τυλιγμένο γύρω από το κεφάλι και κόκκινο φωτοστέφανο σηκώνει και τα δύο χέρια σε δέηση, με το βλέμμα στραμμένο προς τα πάνω και αριστερά, εκεί όπου εκτυλίσσεται η υποδοχή. Πρόκειται πιθανότατα για την Άννα, τη μητέρα της μικρής Θεοτόκου, της οποίας η στάση αντλεί από την παλαιότερη εικονογραφική τυπολογία της δέησης, με τις παλάμες ανοιχτές προς τα πάνω σε ένδειξη ολοκληρωτικής αφοσίωσης. Δίπλα της, χωρίς φωτοστέφανο, μια δεύτερη γυναίκα με καφέ μανδύα και ανοιχτόχρωμο κάλυμμα κεφαλής κρατά τα χέρια της ενωμένα στο ύψος του στήθους, σε μια χειρονομία πιο ήρεμη, λιγότερο εκστατική, ίσως μία από τις γυναίκες του Ναού που παρακολουθούν τη σκηνή. Το βλέμμα της δεν αναζητά τον ουρανό όπως της πρώτης· κοιτάζει μπροστά, σχεδόν προς εμάς.
Ανάμεσά τους, στο κάτω μέρος της σύνθεσης, διακρίνεται η κορυφή του κεφαλιού ενός ηλικιωμένου άνδρα με γκριζόλευκα μαλλιά και γένια, γονατισμένου, με την πλάτη στραμμένη προς τον θεατή, τα χέρια επίσης υψωμένα. Η θέση του, ανάμεσα στις δύο γυναίκες και κάτω από αυτές, καθώς και η ηλικία του, οδηγούν στην ταύτισή του με τον Ιωακείμ, τον πατέρα της κόρης, ο οποίος στην παράδοση συνοδεύει την Άννα στην τελετή χωρίς ωστόσο να πρωταγωνιστεί σε αυτήν. Η χρωματική αντίθεση ανάμεσα στο λευκό μαντήλι της Άννας, το σκούρο καφέ του Ιωακείμ και το ουδέτερο, σχεδόν μπεζ ρούχο της τρίτης γυναίκας δημιουργεί μια διαβαθμισμένη κλίμακα που οδηγεί το βλέμμα προς το κέντρο της εικόνας, χωρίς ποτέ να το αποσπά εντελώς από εκεί.
Το πρόσωπο του Ζαχαρία και η ιερατική του στολή
Σε μεγέθυνση, το πρόσωπο του Ζαχαρία αποκαλύπτει λεπτομέρειες που σε γενική θέαση εύκολα διαφεύγουν. Η κάλυπτρά του, με το σκούρο, σχεδόν οξυκόρυφο τμήμα και τη λευκή περιμετρική ταινία, θυμίζει μίτρα αρχιερέα όπως τη φαντάστηκε η ρωσική αγιογραφική παράδοση, μακριά από κάθε ιστορική ακρίβεια αλλά πιστή στην ανάγκη να δηλωθεί οπτικά η ιερατική εξουσία. Το πρόσωπό του, βαθιά χαραγμένο, με γένια που πέφτουν σε κυματιστές λευκές πλεξίδες, κοιτάζει προς τα κάτω, εκεί όπου βρίσκεται η μικρή Θεοτόκος, εκτός πλαισίου σε αυτή τη λεπτομέρεια αλλά παρούσα μέσα από την ίδια την κατεύθυνση του βλέμματος. Στο άνοιγμα του χιτώνα διακρίνεται ένα ορθογώνιο κόσμημα σε κόκκινο και σκούρο χρώμα, στοιχείο που θα μπορούσε να παραπέμπει στο εφόδ των αρχαίων ιερέων, ενώ μια σκούρα ζώνη σφίγγει τη μέση πάνω από τις πτυχές του λευκού υφάσματος. Δεξιά, τμήμα της κυριλλικής επιγραφής παραμένει ορατό, υπενθύμιση ότι η ίδια η γραφή λειτουργεί εδώ ως μέρος της εικόνας και όχι απλώς ως λεζάντα της.
Στο κάτω άκρο αυτής της λεπτομέρειας διακρίνονται δύο μικρές φλόγες λαμπάδων, ίχνη της πομπής των παρθένων που αναπτύξαμε παραπάνω. Η τεχνική εκτέλεση, με τα λεπτά περιγράμματα στο πρόσωπο και τη σχεδόν γραμμική απόδοση των γενειών, ακολουθεί συμβάσεις που η ρωσική αγιογραφία κληρονόμησε και προσάρμοσε κατά τους αιώνες μετά την πτώση του Βυζαντίου, δίχως ωστόσο να χάσει την πιστότητα στα θεολογικά περιεχόμενα του θέματος. Ο χρυσός κάμπος, σκασμένος σε όλη την επιφάνειά του, δεν λειτουργεί μόνο ως αφηρημένο βάθος αλλά και ως το υλικό αποτύπωμα μιας μακράς ζωής, εκείνης του ίδιου του αντικειμένου μέσα στον χρόνο, από το εργαστήριο όπου γεννήθηκε ως τα χέρια όσων το διαφύλαξαν ως σήμερα.
