Στη συλλογή φορητών εικόνων που σχετίζεται με τον ελληνισμό της Βενετίας ανήκει μια Γέννηση του Κυρίου, έργο του 16ου αιώνα, ζωγραφισμένη πιθανότατα με αυγοτέμπερα πάνω σε ξύλινο υπόστρωμα, σύμφωνα με την τεχνική που κυριαρχούσε στα εργαστήρια της εποχής. Πρόκειται για μια σύνθεση πυκνή, γεμάτη πρόσωπα και επεισόδια, όπου το κεντρικό γεγονός της Γέννησης συνοδεύεται από παράλληλες σκηνές που εμπλουτίζουν την αφήγηση. Ο χρυσός κάμπος καλύπτει το βάθος, ενώ ένα σύμπλεγμα βραχωδών όγκων οργανώνει την εικόνα σε επίπεδα, ανεβαίνοντας από το σπήλαιο ώς την κορυφή, εκεί όπου ανοίγει ο ουρανός σε ημικύκλιο σκοτεινού βαθυγάλαζου, σπαρμένο με αστέρια. Λίγοι δημιουργοί της εποχής τολμούσαν τέτοια πυκνότητα λεπτομέρειας χωρίς να χάνουν τη συνοχή του συνόλου, και αυτό ακριβώς κάνει μια εικόνα Γέννησης σαν κι αυτήν αντιπροσωπευτικό δείγμα της μεταβυζαντινής παραγωγής που ανθούσε ανάμεσα σε Κρήτη και Βενετία.
Η φύλαξη τέτοιων έργων οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο Ελληνικό Ινστιτούτο, όπου συγκεντρώνεται πλούσιο υλικό φορητών εικόνων που τεκμηριώνει την καλλιτεχνική παραγωγή των ελληνικών κοινοτήτων της Βενετίας από τον 15ο αιώνα και έπειτα. Στη συγκεκριμένη σύνθεση αναγνωρίζονται στοιχεία που παραπέμπουν στην Κρητική σχολή, όπως η στάση της Θεοτόκου, ο πλούτος των δευτερευουσών σκηνών γύρω από το σπήλαιο, και η αυστηρή, σχεδόν αρχιτεκτονική οργάνωση του ορεινού τοπίου. Καμία λεπτομέρεια δεν φαίνεται τυχαία, ούτε η θέση των αγγέλων ούτε η σιωπηλή θλίψη στο βλέμμα της Παναγίας.
Η εικόνα Γέννησης και η αφήγηση γύρω από το σπήλαιο
Στο κέντρο της σύνθεσης, μέσα σε ένα σκοτεινό, σχεδόν τριγωνικό άνοιγμα του βράχου, διακρίνεται το Θείο Βρέφος σπαργανωμένο, ξαπλωμένο στη φάτνη, με το βόδι και τον όνο να σκύβουν από πάνω του. Πάνω από το σπήλαιο, μια στήλη φωτός κατεβαίνει από το άνοιγμα του ουρανού, ενώνοντας οπτικά τον θεϊκό χώρο με τον γήινο. Η Θεοτόκος, τυλιγμένη σε βαθύ κόκκινο μαφόριο πάνω από σκούρο ένδυμα, είναι ξαπλωμένη μπροστά από το σπήλαιο, το βλέμμα της στραμμένο όχι προς το Βρέφος αλλά προς τον θεατή, με μια έκφραση συγκρατημένη που πολλοί μελετητές συνδέουν με πρόγνωση των μελλοντικών παθών.
Οι άγγελοι, οι ποιμένες και η σκηνή του λουτρού
Δεξιά, πλήθος αγγέλων σε κόκκινα και χρυσά ενδύματα σχηματίζει χορό γύρω από ένα άνοιγμα σπηλαίου δεύτερης τάξης, όπου διακρίνονται ποιμένες, ένας εκ των οποίων παίζει πνευστό όργανο, ενώ ένας άγγελος σκύβει προς τα κάτω μεταφέροντας το χαρμόσυνο άγγελμα. Αριστερά, πάνω από ένα ασημόχρωμο βραχώδες ύψωμα, μικρότερη ομάδα μορφών με φωτοστέφανα παρακολουθεί τη σκηνή, ενώ χαμηλότερα ένας έφιππος με κόκκινο μανδύα φαίνεται να κατευθύνεται προς το γεγονός, στοιχείο που πολλές φορές στην εικονογραφία της Γέννησης παραπέμπει στο ταξίδι των Μάγων.
Στο κάτω τμήμα της σύνθεσης, δύο ξεχωριστές ομάδες οργανώνουν τη γήινη, ανθρώπινη διάσταση του γεγονότος. Αριστερά, δύο γυναικείες μορφές τελούν το λουτρό του νεογέννητου: η μία κρατά το βρέφος στην αγκαλιά της, η άλλη χύνει νερό από στάμνα μέσα σε κόκκινη λεκάνη, σκηνή που δεν αναφέρεται στα κανονικά ευαγγέλια αλλά προέρχεται από απόκρυφη παράδοση και έχει ενσωματωθεί μόνιμα στην εικονογραφία της Γέννησης ήδη από τη μέση βυζαντινή περίοδο. Δεξιότερα, καθισμένος με το κεφάλι γερμένο στο δεξί του χέρι, ο Ιωσήφ φέρει έκφραση βαθιάς σκέψης· απέναντί του στέκεται ένας γέροντας ποιμένας ακουμπισμένος σε ραβδί, μορφή που στην ερμηνευτική παράδοση συνδέεται συχνά με τον πειρασμό της αμφιβολίας, χωρίς ωστόσο να αλλοιώνεται το ήρεμο, σχεδόν στοχαστικό κλίμα της σκηνής.
Η εικόνα ως τεκμήριο βυζαντινής και μεταβυζαντινής τέχνης
Η συνύπαρξη τόσων επεισοδίων μέσα σε έναν ενιαίο εικονογραφικό χώρο δεν είναι απλή διακοσμητική επιλογή· αποτυπώνει έναν τρόπο αφήγησης όπου ο χρόνος συμπτύσσεται, και το θεολογικό νόημα υπερισχύει της φυσικής ακολουθίας των γεγονότων. Έργα σαν αυτό, προερχόμενα από εργαστήρια Κρητών ζωγράφων που δραστηριοποιούνταν στη Βενετία, συνδύαζαν τη βυζαντινή εικονογραφική παράδοση με στοιχεία δυτικής αισθητικής, δίνοντας μορφή σε μια μεταβυζαντινή τέχνη ιδιαίτερα ζωντανή, που γνώρισε ευρεία διάδοση στις ελληνικές παροικίες της Ιταλίας. Η μελέτη τέτοιων εικόνων ως ιστορικών τεκμηρίων φωτίζει όχι μόνο τη θρησκευτική τους λειτουργία αλλά και τα εμπορικά, κοινωνικά και καλλιτεχνικά δίκτυα που ένωναν την Κρήτη με τη Βενετία τον 16ο αιώνα.
