Ένας νέος με σγουρά μαύρα μαλλιά και στεφάνι από φύλλα κισσού γυρίζει το κεφάλι προς τον θεατή, ενώ το γυμνό του σώμα, ωχρό και σχεδόν πρασινωπό, προδίδει κάτι που δεν ταιριάζει στη λαμπερή εικόνα ενός θεού. Πρόκειται για τον Άρρωστο Βάκχο, γνωστό στα ιταλικά ως Bacchino Malato, έργο που ζωγράφισε ο Μικελάντζελο Μερίζι, ο περίφημος Καραβάτζιο, γύρω στο 1593, στα πρώτα του χρόνια στη Ρώμη. Λάδι σε καμβά, διαστάσεις 67 επί 53 εκατοστά, φυλάσσεται σήμερα στη Galleria Borghese. Ο νεαρός κρατά στο ένα χέρι ένα τσαμπί σταφύλια, ενώ ένα λευκό ύφασμα καλύπτει μέρος του κορμού του, δεμένο με μια σκουρόχρωμη κορδέλα στη μέση. Στο μπροστινό τμήμα, πάνω σε μια πέτρινη επιφάνεια, απλώνονται ροδάκινα και μαύρα σταφύλια, στοιχεία που δείχνουν ήδη τη δεξιοτεχνία του καλλιτέχνη στη νεκρή φύση. Η ταυτότητα του νεαρού έχει απασχολήσει επί δεκαετίες τους ιστορικούς τέχνης· πολλοί θεωρούν πως πρόκειται για αυτοπροσωπογραφία, φιλοτεχνημένη ενδεχομένως με τη βοήθεια καθρέφτη, όπως αναφέρει ο πρώτος βιογράφος του καλλιτέχνη, ο Τζοβάνι Μπαλιόνε. Το έργο ανήκε αρχικά στη συλλογή του Τζουζέπε Τσέζαρι, γνωστού και ως Καβαλιέρε ντ’ Αρπίνο, εργοδότη του Καραβάτζιο εκείνη την περίοδο, προτού καταλήξει στη συλλογή του καρδινάλιου Σκιπιόνε Μποργκέζε.
Ο Άρρωστος Βάκχος ως πορτρέτο μιας δύσκολης εποχής
Λίγο μετά την άφιξή του στη Ρώμη από το Μιλάνο, γύρω στα μέσα του 1592, ο Καραβάτζιο πέρασε ένα διάστημα νοσηλείας στο νοσοκομείο της Σάντα Μαρία ντέλα Κονσολατσιόνε. Ιστορικοί της τέχνης, ανάμεσά τους ο Ρομπέρτο Λόνγκι, συνέδεσαν αυτή τη νοσηλεία με το ιδιαίτερο χρώμα του δέρματος στο πρόσωπο του Βάκχου, υποθέτοντας πως ο ζωγράφος κατέγραψε τον εαυτό του καθώς αναρρώνει, πιθανότατα από ελονοσία. Δεν είναι η μυθολογική λάμψη αυτό που κυριαρχεί εδώ, αλλά κάτι πιο ανθρώπινο, σχεδόν αμήχανο.
Το πρόσωπο και το βλέμμα
Το βλέμμα του νεαρού δεν κοιτάζει ευθεία προς τα εμπρός· είναι στραμμένο προς τα πλάγια, με τα χείλη μισάνοιχτα σε μια έκφραση που ταλαντεύεται ανάμεσα στο χαμόγελο και στη δυσφορία. Κάτω από τα μάτια διακρίνεται μια ελαφριά υποχώρηση του δέρματος, ενώ το χρώμα του προσώπου παίρνει έναν κιτρινωπό τόνο που εντείνεται στο λαιμό. Το στεφάνι από φύλλα κισσού, χαρακτηριστικό σύμβολο του Βάκχου και της οπαδικής του συνοδείας, τυλίγεται γύρω από τα σκούρα μαλλιά με μια αμέλεια που μοιάζει σκόπιμη, σχεδόν σαν να μόλις τοποθετήθηκε. Ο ζωγράφος δεν εξωραΐζει τίποτα εδώ. Ούτε καν τον εαυτό του.
Ο κορμός στρέφεται με τρόπο που αφήνει γυμνό τον δεξιό του ώμο, ενώ το κεφάλι γυρίζει πίσω πάνω από αυτόν, δημιουργώντας μια στροφή που θυμίζει στιγμιότυπο παρά στημένη πόζα. Το λευκό ύφασμα γλιστρά από τον ώμο και πέφτει χαλαρά γύρω από τη μέση, δεμένο εκεί με μια κορδέλα σε χρώμα σκουριάς. Είναι μια λεπτομέρεια που σπάνια σχολιάζεται, αλλά προσθέτει στο σύνολο μια αίσθηση προχειρότητας, σαν το ρούχο να τυλίχθηκε βιαστικά γύρω από ένα σώμα που δεν είχε καιρό ή διάθεση για κάτι πιο επίσημο.
Το χέρι με τα σταφύλια και η νεκρή φύση
Το αριστερό χέρι ανεβαίνει κοντά στο πηγούνι, κρατώντας ένα τσαμπί σταφύλια σε αποχρώσεις πράσινου και ροζ, με μερικές ρόγες να έχουν ήδη πέσει και να κρέμονται χαλαρά. Τα δάχτυλα σφίγγουν το μίσχο με μια φυσικότητα που απομακρύνεται από την ακαμψία των πρώιμων πορτρέτων της εποχής. Στο πρώτο πλάνο, πάνω στην πέτρινη επιφάνεια, απλώνονται δύο ροδάκινα και ένα τσαμπί σκούρων σταφυλιών, δίπλα σε ένα φύλλο που φαίνεται μισοξεραμένο στην άκρη του. Η απόδοση του φωτός πάνω στη φλούδα των φρούτων προαναγγέλλει ήδη τεχνικές που ο καλλιτέχνης θα εξελίξει αργότερα σε έργα όπως το Αγόρι με Καλάθι Φρούτων, όπου η νεκρή φύση αποκτά μεγαλύτερη ακρίβεια και πλαστικότητα.
Η τέχνη του Καραβάτζιο πίσω από τον Άρρωστο Βάκχο
Το φόντο παραμένει σκοτεινό, σχεδόν αδιαπέραστο, τεχνική που ο Καραβάτζιο θα κάνει σήμα κατατεθέν της ζωγραφικής του τα επόμενα χρόνια. Το φως πέφτει λοξά, φωτίζοντας έντονα το πρόσωπο και τον ώμο, ενώ αφήνει τα υπόλοιπα σε μια σκιά που δεν εξηγείται πλήρως. Δεν πρόκειται ακόμη για το ώριμο, δραματικό chiaroscuro των μεταγενέστερων θρησκευτικών του συνθέσεων, αλλά ο σπόρος βρίσκεται ήδη εδώ. Κάποιοι μελετητές έχουν προτείνει πως η φιγούρα θα μπορούσε να ταυτιστεί με σάτυρο παρά με τον ίδιο τον Βάκχο, δεδομένου ότι το στεφάνι κισσού αποτελούσε σύνηθες γνώρισμα της ακολουθίας του θεού. Όποια κι αν είναι η ακριβής ταυτότητα της μορφής, το έργο λειτούργησε πιθανότατα και ως επίδειξη ικανοτήτων, μια κάρτα επίσκεψης του νεαρού ζωγράφου προς πιθανούς πάτρωνες, αποδεικνύοντας πως μπορούσε να χειριστεί εξίσου πειστικά το πορτρέτο, τη νεκρή φύση και το κλασικό θέμα της αρχαιότητας. Ο Άρρωστος Βάκχος παραμένει, μέσα σε όλη του τη σωματική ατέλεια, ένα από τα πιο ειλικρινή έργα που μας άφησε ο καλλιτέχνης για τον ίδιο του τον εαυτό.
