Τη μορφή του οσίου Μαξίμου του Καυσοκαλυβίτη, του ασκητή στον οποίο οφείλει το όνομά της η ομώνυμη σκήτη, αποδίδει μια τοιχογραφία του 1820 στο εσωτερικό της λιτής του Κυριακού, στο νοτιοανατολικό άκρο της αθωνικής χερσονήσου. Ο άγιος εικονίζεται μετωπικός, γέρων με μακριά λευκόφαια γενειάδα και κόμη ατημέλητη, τυλιγμένος σε σκούρο μανδύα που ανοίγει στους ώμους. Από μέσα προβάλλει το πράσινο ανάλαβο με τους κόκκινους σταυρούς του μεγάλου σχήματος, ένδειξη της υψηλότερης βαθμίδας του μοναχικού βίου. Κάτω από αυτό διακρίνεται πορτοκαλέρυθρος χιτώνας, χρώμα που στη σχετική ζωγραφική παράδοση της περιόδου λειτουργεί συχνά ως αντίστιξη στη βαρύτητα του εξωτερικού ενδύματος. Λευκό σταυρό κρατεί το δεξί χέρι, με ανοιχτή παλάμη το αριστερό απλώνεται προς τον θεατή, χειρονομία που στη μεταβυζαντινή εικονογραφία παραπέμπει στην παρθενία και στον σκληρό βίο της ερήμου. Κομποσχοίνι κρέμεται από τον καρπό. Το βαθύ κυανό φόντο, σπαρμένο με χρυσά αστέρια, και ο χρυσός, ανάγλυφος φωτοστέφανος συνθέτουν το τυπικό σκηνικό λεξιλόγιο των λιτών στις σκήτες του Άθω, όπου ο ουράνιος χαρακτήρας του χώρου δηλώνεται με τον έναστρο ουρανό γύρω από τη μορφή. Δίπλα στο κεφάλι σώζεται δίστηλη επιγραφή που ταυτίζει τον άγιο, φέροντας επιρροή σλαβικής τεχνοτροπίας, στοιχείο σύνηθες σε αγιορειτικά εργαστήρια της εποχής, καθώς η κίνηση μοναχών και δωρητών ανάμεσα σε ελληνόφωνο και σλαβόφωνο μοναχισμό άφηνε ίχνη στη διαμόρφωση των κειμένων.
Ο όσιος Μάξιμος έζησε τον 14ο αιώνα και πέθανε γύρω στο 1365, γνωστός για τη συνήθειά του να εγκαταλείπει κάθε καλύβα που έχτιζε, καίγοντάς την πριν προλάβει να την οικειοποιηθεί, ώστε να μην αποκτήσει ποτέ ιδιοκτησία. Από αυτή την πρακτική πήρε το προσωνύμιό του. Προσωνύμιο που έδωσε κατόπιν το όνομά του στον ίδιο τον μοναστικό οικισμό, οργανωμένο στις αρχές του 18ου αιώνα από τον όσιο Ακάκιο τον Νέο τον Καυσοκαλυβίτη, με τον κεντρικό ναό να αναγνωρίζεται επίσημα το 1745. Η νωπογραφία λειτουργεί συνεπώς ως μια εσκεμμένη οπτική υπενθύμιση της ταυτότητας του τόπου σε όσους τον διαβαίνουν πριν εισέλθουν στον κυρίως λατρευτικό χώρο.
Εικονογραφικά στοιχεία και ασκητική παράδοση
Πλαστικότητα αναζητά ο ζωγράφος, προσφέροντας βάθος στον χρυσό βυθό μέσα από την ανάγλυφη επεξεργασία του φωτοστεφάνου με τα φυτικά ελισσόμενα κοσμήματα, τεχνική συνήθη στην αθωνική τέχνη των αρχών του 19ου αιώνα. Το πρόσωπο του γέροντα, με τα βαθουλωμένα μάτια και τα έντονα, γραμμικά χαράγματα γύρω από αυτά, ανήκει στον καθιερωμένο τύπο του ερημίτη που κληρονομήθηκε από παλαιότερα βυζαντινά πρότυπα, διατηρώντας όμως την ατομικότητα της απόδοσης. Η γενειάδα, πυκνή στο πάνω μέρος και αραιωμένη σε λεπτές τολύπες προς τα κάτω, δίνει την αίσθηση κίνησης, σαν να την ταράζει αόρατος άνεμος, γνώρισμα που απαντά συχνά σε παραστάσεις ασκητών του Όρους.
Ο σταυρός λειτουργεί, όπως είναι φυσικό, ως άμεσο δηλωτικό της ιδιότητας και της πνευματικής εξουσίας του γέροντα, ενώ το κομποσχοίνι, αν και διακριτικό στοιχείο, παραπέμπει στην αδιάλειπτη προσευχή που χαρακτήριζε τον ησυχαστικό βίο. Ο Μάξιμος, όπως και άλλοι μεγάλοι ησυχαστές, συνδέεται με την παράδοση της νοεράς προσευχής που καλλιεργήθηκε στον Άθω εκείνη την περίοδο. Η εικαστική του απόδοση στη λιτή αποτελεί ταυτόχρονα μνημονική και διδακτική υπόμνηση, απευθυνόμενη στους μοναχούς που περνούν καθημερινά από τον χώρο αυτόν πηγαίνοντας στην ακολουθία.
Η χρωματική ένταση που δημιουργείται ανάμεσα στον σκοτεινό μανδύα και το πορτοκαλί υπόστρωμα του χιτώνα τραβά το βλέμμα προς το κέντρο της σύνθεσης. Το πράσινο του αναλάβου, με τα κεντημένα κόκκινα σταυρόσημα, προσθέτει έναν τρίτο χρωματικό πόλο που ισορροπεί την παράσταση χωρίς να την επιβαρύνει. Πρόκειται για λύση συνήθη στα εργαστήρια της Μακεδονίας και της Ηπείρου που εργάστηκαν στο Άγιον Όρος κατά τον ύστερο 18ο και τον 19ο αιώνα, φορείς μιας παράδοσης που διατηρεί ζωντανό τον πυρήνα της παλαιότερης τέχνης, μέσα σε μια διαρκή συνομιλία με τον χρόνο.
