Στον ναό της Αγίας Παρασκευής, στον ορεινό οικισμό της Ανάβρας, γνωστής και με το παλαιότερο όνομά της Γούρα, στην περιοχή του Αλμυρού, σώζεται μια τοιχογραφία αφιερωμένη στην αγία Αναστασία τη Φαρμακολύτρια, μάρτυρα των αρχών του τέταρτου αιώνα. Η μορφή εντάσσεται σε κυκλικό μετάλλιο, λύση συνηθισμένη στη διακόσμηση ναών όπου οι άγιοι παρατάσσονται σε σειρά πάνω σε ζωφόρο ή σε τόξο, ο καθένας κλεισμένος στο δικό του γεωμετρικό περίγραμμα. Ο ζωγράφος παραμένει ανώνυμος, όπως συμβαίνει με το μεγαλύτερο μέρος της επαρχιακής εκκλησιαστικής ζωγραφικής, όπου η υπογραφή δεν είχε ποτέ την αξία που της δίνουμε σήμερα. Η εκτέλεση προδίδει χέρι λαϊκό, όχι εκπαιδευμένο στα μεγάλα εργαστήρια, κάτι που άλλωστε δεν μειώνει καθόλου το ενδιαφέρον του έργου ως τεκμηρίου. Αντίθετα, τέτοιες τοιχογραφίες αποτελούν πολύτιμη πηγή για την κατανόηση του πώς η επίσημη βυζαντινή εικονογραφία μεταφράστηκε, απλοποιήθηκε και προσαρμόστηκε στις ανάγκες μικρών αγροτικών κοινοτήτων. Η Ανάβρα διατηρεί μέχρι σήμερα ένα πλέγμα τέτοιων μνημείων, διάσπαρτων σε εκκλησίες και εξωκλήσια της περιοχής, που συνθέτουν ένα ζωντανό αρχείο της τοπικής θρησκευτικής τέχνης. Το χρώμα του βάθους, ένα βαθύ ερυθρωπό καφέ, και η χονδρική, σχεδόν πρόχειρη γραμμή του σχεδίου, δίνουν στο έργο μια αμεσότητα που λείπει συχνά από τα πιο επεξεργασμένα δείγματα της μεγάλης τέχνης.
Η μορφή της αγίας Αναστασίας στο τοιχογραφημένο μετάλλιο
Το πρόσωπο της αγίας κυριαρχεί στο κέντρο της σύνθεσης, με τα χαρακτηριστικά αποδοσμένα σε σκούρες, γκριζωπές αποχρώσεις πάνω σε ανοιχτότερο φόντο, τεχνική που δημιουργεί έντονη αντίθεση φωτός και σκιάς χωρίς ιδιαίτερη διαβάθμιση τόνων. Τα μάτια είναι μεγάλα, σχεδόν δυσανάλογα, με το βλέμμα να κατευθύνεται ελαφρώς προς τα δεξιά του θεατή. Η μύτη μακριά και λεπτή, το στόμα μικρό, κλειστό, χωρίς κανένα ίχνος έκφρασης που θα μπορούσε να διαταράξει τη σοβαρότητα της απεικόνισης. Γύρω από το κεφάλι απλώνεται φωτοστέφανο σε έντονο κίτρινο, σχεδόν πορτοκαλί, χρώμα που τραβά αμέσως το βλέμμα και λειτουργεί ως ο μοναδικός καθαρά φωτεινός πόλος μέσα στη σύνθεση. Το ένδυμα που καλύπτει το κεφάλι και τους ώμους αποδίδεται με πυκνές, παράλληλες γραμμές σε γκρι και λευκό, σχήμα που θυμίζει, χωρίς να το αντιγράφει, την τυπική απόδοση των πτυχώσεων στη μοναστική ή στη μαρτυρική ενδυμασία των γυναικείων μορφών της βυζαντινής παράδοσης.
Τα χέρια και τα σύμβολα του μαρτυρίου
Στο δεξί της χέρι η αγία κρατά σταυρό μαρτυρικό, μικρό σε μέγεθος, με τα δάχτυλα να τον σφίγγουν χαλαρά, σχεδόν συμβολικά παρά λειτουργικά. Στο αριστερό, που εμφανίζεται πιο κοντά στον θεατή, διακρίνεται ένα μικρό δοχείο, πιθανότατα φιαλίδιο ή αγγείο για αλοιφές, στοιχείο που παραπέμπει άμεσα στο προσωνύμιο «φαρμακολύτρια», δηλαδή σε εκείνη που λυτρώνει από τα φάρμακα ή που θεραπεύει μέσω αυτών. Η παράδοση αναφέρει ότι η αγία είχε διδαχθεί από τον δάσκαλό της Χρυσόγονο την παρασκευή θεραπευτικών αποσταγμάτων από βότανα, τα οποία χρησιμοποιούσε για να περιθάλπει φυλακισμένους χριστιανούς. Το αντικείμενο στο χέρι της, όσο κι αν η φθορά του χρόνου δυσχεραίνει την ακριβή του ανάγνωση, λειτουργεί ως εικονογραφικό κλειδί που συνδέει την απεικόνιση με αυτή ακριβώς τη διάσταση του βίου της, την ιατρική και θεραπευτική.
Η επιγραφή και το χρωματικό πλαίσιο
Πάνω και δεξιά από τη μορφή διατηρείται τμήμα της ονομαστικής επιγραφής, με τα γράμματα ΑΓΙΑ και ΑΝΑΣΤΑΣΙ να διακρίνονται καθαρά, ενώ πιο κάτω, σε μικρότερο μέγεθος, φαίνεται να συνεχίζεται η αναφορά στο προσωνύμιο. Η γραφή είναι κεφαλαιογράμματη, με πλατιά, τετράγωνα γράμματα χαραγμένα απευθείας πάνω στο κονίαμα, χωρίς τη φροντίδα καλλιγραφικού επιπέδου που θα συναντούσε κανείς σε αστικά εργαστήρια. Το μετάλλιο πλαισιώνεται από ζώνη σε ροζ αποχρώσεις, η οποία με τη σειρά της περιβάλλεται από σκούρο, σχεδόν μαύρο φόντο διακοσμημένο με φυτικά κοσμήματα σε κόκκινο και γκρι, μοτίβα κληματίδας που τυλίγονται ελεύθερα γύρω από τον κύκλο. Τέτοιες διακοσμητικές ζώνες συνήθιζαν να πλαισιώνουν σειρές αγίων σε χαμηλότερο ύψος των τοίχων, εκεί όπου ο πιστός μπορούσε να έρθει πιο κοντά στη μορφή, να διαβάσει το όνομα, να αναγνωρίσει το πρόσωπο.
Η χρήση του κόκκινου, τόσο στο φόντο του μεταλλίου όσο και στο ένδυμα κάτω από το πέπλο, δημιουργεί μια χρωματική ενότητα που κρατά το σύνολο συνεκτικό παρά την απλότητα του σχεδίου. Πρόκειται για παλέτα τυπική των επαρχιακών εργαστηρίων της υστεροβυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου, όπου τα ακριβά πιγμέντα, όπως το λαζουρίτης, αντικαθίστανται από πιο προσιτές ώχρες και ερυθρωπές γαίες. Το αποτέλεσμα δεν στερείται εκφραστικότητας. Αντίθετα, αποκτά μια σκληρότητα γραμμής και μια αμεσότητα βλέμματος που πολλές φορές λείπει από τα πιο «τέλεια» δείγματα της αστικής ζωγραφικής.
Η Ανάβρα, εξάλλου, δεν είναι απλώς ο τόπος όπου σώζεται αυτό το έργο. Η ευρύτερη περιοχή, με το περιβαλλοντικό πάρκο στις πηγές του Ενιπέα και το δίκτυο μονοπατιών γύρω από τη Γούρα, συνδέει τη φυσική κληρονομιά με τη θρησκευτική τέχνη σε ένα σύνολο που αξίζει να μελετηθεί ενιαία, όχι κατακερματισμένα.
Η μελέτη τέτοιων τοιχογραφιών, απομακρυσμένων από τα μεγάλα κέντρα και τα ονομαστά εργαστήρια, δείχνει τελικά πόσο ζωντανή παρέμεινε η εικονογραφική παράδοση της αγίας Αναστασίας σε όλη την ελληνική επαρχία, από τη Θεσσαλία μέχρι τα νησιά. Ο φαρμακολυτρικός της χαρακτήρας, η ιδιότητά της ως προστάτιδας όσων υποφέρουν από ασθένειες και πόνους, εξηγεί γιατί η μορφή της επιλέχθηκε τόσο συχνά για να κοσμήσει τοίχους μικρών ενοριακών ναών, εκεί όπου οι ανάγκες της καθημερινότητας ήταν πρώτα απ’ όλα σωματικές. Το μετάλλιο της Ανάβρας, με τη φθορά του και την απλότητά του, στέκεται ως μάρτυρας αυτής ακριβώς της σχέσης ανάμεσα στην πίστη και στην έγνοια για το σώμα.
