Η εικαστική σιωπή και η μνημειακή αφήγηση των χρωμάτων στο Νησί των Ιωαννίνων ως ιστορικό τεκμήριο
Στο Νησί της λίμνης των Ιωαννίνων, η βαριά υγρασία δεν περιορίζεται απλώς στο να τυλίγει το εξωτερικό περίβλημα του καθολικού. Διεισδύει πολύ πιο πέρα, ποτίζοντας με έναν παράδοξο τρόπο τον ίδιο τον ιστορικό χρόνο του κτίσματος, προκαλώντας μια αίσθηση που σε καθηλώνει στο κατώφλι. Περνώντας τη χαμηλή είσοδο του ναού, καλούμαστε να αναγνωρίσουμε πως δεν βρισκόμαστε απλώς μπροστά σε ιερά αντικείμενα λατρείας. Αντιμετωπίζουμε το σύνολο αυτών των απεικονίσεων αυστηρά ως ιστορικά τεκμήρια. Εκεί γύρω στο 1531 με 1532, καταγράφεται στο εσωτερικό αυτού του χώρου η δράση ενός ανώνυμου —και όπως δείχνουν τα στοιχεία μάλλον ντόπιου— ζωγράφου. Το συγκεκριμένο έργο, οι τοιχογραφίες δηλαδή που καλύπτουν τις επιφάνειες, μαρτυρά την έντονη επίδραση της κρητικής τέχνης, φιλτραρισμένης μέσα από τις τοπικές ηπειρωτικές καταβολές. Σε μια εποχή έντονων κοινωνικών και θρησκευτικών ζυμώσεων, η Μονή λειτουργούσε παράλληλα ως ένα άτυπο αλλά εξαιρετικά ενεργό Σπουδαστήριο, όπου η γνώση μεταβιβαζόταν όχι μόνο μέσω των κειμένων, αλλά και μέσω της εικαστικής οδού. Το μάτι χρειάζεται τον χρόνο του για να συνηθίσει το ημίφως. Η παρατήρηση ξεκινά από χαμηλά, εκεί που οι φθορές του σοβά αποκαλύπτουν την υφή του πέτρινου τοίχου.
Η Αρχιτεκτονική της Μνήμης και η Οπτική Πορεία
Και είναι ακριβώς αυτή η βραδεία προσαρμογή στο σκοτάδι που κατευθύνει την αντίληψή μας στον χώρο. Εξετάζοντας τη γενική άποψη της κεντρικής κόγχης, γίνεται άμεσα σαφές πως η διαστρωμάτωση των επιμέρους εικονογραφικών θεμάτων δεν υπακούει τυχαία στο αρχιτεκτονικό κοίλωμα, αλλά… ίσως, προσπαθεί να το υποτάξει. Υπάρχει μια ιδιόρρυθμη εικαστική σιωπή εδώ. Μια τέχνη η οποία δεν προσπαθεί να επιβληθεί με την κλίμακά της, ούτε εκβιάζει μια εύκολη συναισθηματική αντίδραση από τον θεατή. Ο τεχνίτης αυτού του διακόσμου άφησε τα πιο ανοιχτά, τα πιο φωτεινά στρώματα της παλέτας του για τα ανώτερα τμήματα της αψίδας.
Η Μετέωρη Αγκαλιά στην Κόγχη του Ιερού
Στο ψηλότερο σημείο, ηγεμονική και ταυτόχρονα βαθιά ενδοσκοπική, αναπτύσσεται η σύνθεση της Πλατυτέρας των Ουρανών. Η λεπτομέρεια του συγκεκριμένου εικονογραφικού τύπου μας παραπέμπει άμεσα στη γνωστή τυπολογία της Βλαχερνήτισσας. Τα χέρια της Παναγίας υψώνονται —μια στάση που συμβατικά και εγχειριδιακά ορίζεται ως αυστηρά δεητική— αν και, παρατηρώντας την ένταση στους καρπούς της, εγώ τείνω να διακρίνω κάτι διαφορετικό. Είναι μάλλον ένα μετέωρο άνοιγμα, μια κίνηση που διστάζει να ολοκληρωθεί. Στο ύψος του στήθους της. Εκεί ακριβώς εντάσσεται το φωτεινό μετάλλιο με τον Χριστό, ο οποίος δεν φέρει τα χαρακτηριστικά ενός αδύναμου βρέφους. Αποδίδεται ως ο ώριμος, προαιώνιος Λόγος, ντυμένος με χρυσές ψηφίδες φωτός, σε μια ξεκάθαρη θεολογική διακήρυξη που γράφτηκε με ώχρα. Εκατέρωθεν, οι δύο Αρχάγγελοι, ο Μιχαήλ και ο Γαβριήλ, στέκονται με μια στάση που μόνο φαινομενικά είναι απόλυτα αδρανής. Τα κορμιά τους γέρνουν ανεπαίσθητα προς το κέντρο. Οι άκρες από τα φτερά τους χάνονται στις πιο σκιερές γωνίες του τεταρτοσφαιρίου.
Η Ρωγμή στον Ρυθμό της Κοινωνίας
Πώς όμως διαχειρίζεται ο ζωγράφος την αυστηρότητα της κορυφής όταν κατεβαίνει στα πιο ανθρώπινα, αφηγηματικά επίπεδα; Μετατοπίζοντας το βλέμμα στην αμέσως επόμενη ζώνη, ο ρυθμός επιταχύνεται απροσδόκητα. Η εξέταση της σκηνής της Κοινωνίας των Αποστόλων αποκαλύπτει μια οργάνωση του χώρου σχεδόν σκηνογραφική. Η δράση σπάει σε δύο αντικριστά ημιχόρια. Μαθητές που δεν κινούνται ως μια άμορφη μάζα, αλλά ο καθένας φέρει μια ιδιαίτερη σωματική βαρύτητα, ένα ξεχωριστό πάτημα πάνω στην υποθετική γραμμή του εδάφους. Κάτω από τον αρχιτεκτονικό όγκο ενός κιβωρίου —το οποίο προσδίδει μια αναγκαία παραίσθηση βάθους— ο Χριστός απεικονίζεται εις διπλούν. Τα λευκά, πτυχωτά άμφιά του δεν λειτουργούν απλώς ενδυματολογικά. Λειτουργούν ως αυτόνομες πηγές εκπομπής φωτός απέναντι στους σκοτεινούς, χωμάτινους χρωματισμούς των ενδυμάτων που φέρουν οι Απόστολοι. Τα πρόσωπα του Πέτρου και του Ιωάννη συγκεντρώνουν την υψηλότερη πλαστική πυκνότητα.
Στην αριστερή παρυφή της σύνθεσης, ωστόσο, παραμονεύει μια συνειδητή παραφωνία. Ο Ιούδας. Με το κορμί του σε έντονη συστροφή, απομακρύνεται από το κέντρο του γεγονότος. Η πλάτη του γυρίζει εμφατικά προς εμάς — μια εικαστική αποστροφή. Αποστροφή που δεν κρύβει απλώς τα χαρακτηριστικά του προσώπου του, αλλά εισάγει μια βίαιη ρωγμή στην ως τότε αδιατάρακτη ισορροπία της στιγμής. Ο καλλιτέχνης, χωρίς ίχνος εξιδανίκευσης, επέλεξε να καταγράψει την ανθρώπινη αστοχία σε απόσταση αναπνοής από το ιερότερο σημείο της δράσης. Το δεξί του πόδι αιωρείται, μισό βήμα πριν βγει οριστικά από το κάδρο.
Η Σκληρή Ύλη των Πατέρων
Στο χαμηλότερο οπτικό πεδίο, ο χρόνος δείχνει να συμπυκνώνεται, ακυρώνοντας την προηγούμενη κινητικότητα. Παρατηρώντας την παράσταση του Μελισμού, διαπιστώνουμε πως οι Συλλειτουργούντες Ιεράρχες έχουν απολέσει κάθε διάθεση για αφήγηση. Παρατάσσονται με μια στιβαρή, σχεδόν μπρουτάλ μετωπικότητα. Μεγάλα, βαριά άμφια, καλυμμένα με τεράστιους σταυρούς, αγκιστρώνουν τις μορφές τους στον τοίχο, καθιστώντας τους αμετακίνητους απέναντι στον θεατή. Οι πτυχώσεις δεν ανεμίζουν πλέον. Τα ειλητάρια που κρατούν ξετυλίγονται με γραμμές κοφτές, απόλυτες, χωρίς καμία λυρική διάθεση. Πάνω από την αγία τράπεζα, δύο άγγελοι υψώνουν τα ριπίδια, προσπαθώντας ίσως να ορίσουν έναν αόρατο άξονα προστασίας γύρω από τον θυόμενο αμνό. Το ασβεστοκονίαμα, ιδιαίτερα σε αυτό το ύψος, έχει αρχίσει να υποχωρεί. Λεπτές ρωγμές διατρέχουν το χρώμα κάτω από τα ενδύματα του πρώτου Ιεράρχη δεξιά.
Αυτή η εμμονική επιβίωση του χρωστήρα απέναντι στον χρόνο… είναι κάτι που μάλλον αδυνατούμε να συλλάβουμε πλήρως με αυστηρά ορθολογικούς όρους. Τα χρώματα στον Ναό του Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών αρνήθηκαν να ξεθωριάσουν, συγκρατώντας στο εσωτερικό τους την τραχύτητα μιας εποχής που αναζητούσε απεγνωσμένα σταθερές. Η τέχνη δεν ωραιοποιεί. Αποκαλύπτει, ενίοτε με σκληρότητα, την αλήθεια μιας κοινωνίας η οποία προσπάθησε να διαφυλάξει την ταυτότητά της κωδικοποιώντας την πάνω σε στρώματα υγρού σοβά. Και καθώς απομακρύνεσαι, κοιτάζοντας πίσω προς την αψίδα. Ένα κομμάτι χρυσού αργοσβήνει στο στεφάνι του αριστερού Αρχαγγέλου.
