Στο νοτιοδυτικό παρεκκλήσιο του καθολικού της μονής Οσίου Λουκά, στη Βοιωτία, σώζεται μια τοιχογραφία του τρίτου τετάρτου του 11ου αιώνα που αναπαριστά τη συνάντηση του Χριστού με τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, τη στιγμή πριν από τη βάπτιση στον Ιορδάνη. Το ζευγάρι των δύο μορφών βρίσκεται στην ψηλότερη ζώνη του χώρου, πάνω από τη σκηνή της Βάπτισης, ο Πρόδρομος στο βόρειο τοίχο και ο Χριστός στον ανατολικό, κάτω από τοξωτά ανοίγματα που στηρίζονται σε κιονίσκους. Το μνημείο, γνωστό κυρίως για τα χρυσωμένα ψηφιδωτά του νάρθηκα και του κυρίως ναού, φιλοξενεί στα πλευρικά παρεκκλήσια μια σειρά τοιχογραφιών λιγότερο λαμπρών στο υλικό, εξίσου όμως υψηλής τεχνικής ποιότητας, έργο πιθανότατα ζωγράφων με κωνσταντινουπολίτικη παιδεία.
Από το σύνολο αυτής της σύνθεσης, το παρόν άρθρο εξετάζει αποκλειστικά τη μορφή του Προδρόμου, όπως αποδίδεται σε δύο φωτογραφίες, μια γενική άποψη ολόκληρης της μορφής και μια κοντινή λήψη του προσώπου του. Ο Χριστός, που στέκεται στην απέναντι πλευρά του παρεκκλησίου, παραμένει εκτός του πεδίου που εξετάζουμε εδώ. Πρόκειται για μια βυζαντινή τοιχογραφία γεωμετρημένης λιτότητας, όπου ο βαθυκύανος κάμπος και το πράσινο έδαφος οργανώνουν το χώρο με σαφήνεια αφαιρετική, δίχως τοπίο ή αρχιτεκτονικό βάθος να αποσπά την προσοχή από το ανθρώπινο σχήμα.
Ο Ιωάννης Πρόδρομος στη βυζαντινή τέχνη της τοιχογραφίας
Ο Ιωάννης στέκεται όρθιος, με το σώμα στραμμένο προς τα δεξιά, εκεί όπου θα βρισκόταν ο ερχόμενος Χριστός. Με το αριστερό χέρι κρατά, ακουμπισμένη στον ώμο, τη σταυροφόρο ράβδο, ενώ το δεξί προτείνεται μπροστά, με την παλάμη ανοιχτή, σε κίνηση αποδοχής και σεβασμού μαζί. Το ένδυμά του, το μελωτή από τρίχα καμήλου, αποδίδεται σε ζεστούς τόνους ώχρας, με τις πτυχές χαραγμένες γραμμικά, χωρίς πλαστικότητα όγκου· πάνω από τον ώμο διακρίνεται λωρίδα λευκής γούνας, ρεαλιστικό στοιχείο που σπάνια λείπει από τις παραστάσεις του ασκητή. Τα πόδια, γυμνά μέσα σε σανδάλια δεμένα με λουριά, πατούν στο πράσινο έδαφος που λειτουργεί ως συμβατική βάση της σκηνής. Δεξιά της μορφής διακρίνονται ίχνη επιγραφής, τμήμα του ονόματος «ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ» και αράδες από τον ευαγγελικό διάλογο, στοιχείο συνηθισμένο στη βυζαντινή τέχνη όπου ο γραπτός λόγος συνοδεύει και επεξηγεί το εικονιζόμενο γεγονός.
Το πρόσωπο του Προδρόμου από κοντά
Σε κοντινή λήψη η ίδια μορφή αποκαλύπτει άλλες αρετές. Το φωτοστέφανο, βαθυκόκκινο και ραγισμένο από τον χρόνο, πλαισιώνει χαρακτηριστικά αυστηρά, σχεδόν σκυθρωπά, με τα μαλλιά να πέφτουν σε σκουρόχρωμες τούφες στους ώμους. Το βλέμμα, στραμμένο ελαφρώς προς το πλάι, δεν αναζητά τον θεατή. Κάτι στην ένταση των φρυδιών θυμίζει λιγότερο τη γαλήνη των μεταγενέστερων εικόνων και περισσότερο την τραχύτητα της ερήμου. Οι ρωγμές του επιχρίσματος, ορατές σε όλο το πλάτος του προσώπου, δεν αφαιρούν τίποτα από την έκφραση· αντίθετα, προσθέτουν εκείνη την πατίνα που μόνο ο χρόνος μπορεί να αποτυπώσει σε ένα έργο τέχνης παλαιό σχεδόν χίλια χρόνια.
Ο ζωγράφος αυτός, όποιος κι αν ήταν, δεν επιδίωξε την ωραιοποίηση. Επιδίωξε κάτι πιο δύσκολο, την απόδοση ενός προσώπου που στέκεται στο κατώφλι ανάμεσα στην έρημο και την ιστορία της Εκκλησίας.
