Αφροδίτη και Άδωνις, ελαιογραφία σε καμβά του Χανς φον Άαχεν, δημιουργήθηκε μεταξύ 1574 και 1588. Στεγάζεται στο Μουσείο Τέχνης Φογκ, Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ.
Η αρχαία αφήγηση που συνδέει τη θεά της ομορφιάς με τον νεαρό θνητό κυνηγό αποτελεί έναν από τους πιο διαρκείς και πολυδιάστατους πυρήνες της κλασικής και ελληνιστικής γραμματείας. Προσεγγίζοντας τα σωζόμενα τεκμήρια, διαπιστώνουμε γρήγορα πως ο μύθος του Άδωνι και της Αφροδίτης ξεπερνά τον απλό χαρακτήρα ενός ποιητικού ειδυλλίου, προεκτεινόμενος βαθιά μέσα στις υπαρξιακές ανησυχίες του αρχαίου κόσμου. Το να παρακολουθεί κανείς την οργανική εξέλιξη αυτής της ιστορίας μέσα στον χρόνο, θεωρείται, πως φέρνει στο φως τις εσωτερικές ρυθμολογικές αναζητήσεις μιας κοινωνίας που πάσχιζε να ερμηνεύσει τον αέναο κύκλο της ζωής και του θανάτου.
Ο θνητός νέος τρέχει στα πυκνά δάση, η θεά εγκαταλείπει την ασφάλεια του Ολύμπου, το άγριο θηρίο χτυπά, το αίμα βάφει το χώμα. Στιγμές που ο νους αδυνατεί να χωρέσει το απόλυτο του τέλους. Αυτά. Έπειτα, σιωπή και μόνο ο ήχος από τον θρήνο των γυναικών.
Στην εποχή των μεγάλων ελληνιστικών κέντρων, οι ηγεμόνες και οι επικοινωνιολόγοι των αυλών φρόντιζαν στο φινάλε των μεγάλων εορτών να εμφανίζεται η εικόνα του νεκρού νέου περιστοιχισμένη από άνθη, κάτι που πέραν της έντονης αισθητικής διάστασης που είχε, συνέδεε τη λατρεία με την προσδοκία για ευφορία. Βέβαια, αυτή η δημόσια σκηνοθεσία ήταν ενταγμένη στην υπηρεσία ενός ευρύτερου μηνύματος επιρροής. Αλλά επικοινωνιακά λειτουργούσε άψογα.
Η Ομορφιά Απέναντι στο Αναπόδραστο του Χρόνου
Στα σκιερά και δύσβατα μονοπάτια, ίσως της Κύπρου ή ίσως του Λιβάνου, κινήθηκε η θεά αναζητώντας τον σύντροφό της. Το πάθος αυτό, πράγμα το οποίο διατάραξε τη φυσική απόσταση μεταξύ αθανάτων και φθαρτών όντων, εισήγαγε μια ριζική ρωγμή στην κοσμική τάξη. Τη θεϊκή απάθεια, ιδιότητα η οποία συχνά θεωρείται το απόλυτο γνώρισμα των ουράνιων προσώπων, εδώ τη βλέπουμε να καταρρέει μπροστά στην ανθρώπινη συντριβή.
Δεν είμαι σίγουρος για το πώς ακριβώς βίωναν αυτόν τον σπαραγμό οι άνθρωποι που συμμετείχαν στα Αδώνια. Ίσως γιατί ο θάνατος από τους χαυλιόδοντες του κάπρου δεν κατανοήθηκε ποτέ ως ένα απλό τυχαίο συμβάν στα δάση.
Την άγρια αυτή καταδίωξη, την οργάνωσε ενδεχομένως ο θεός Άρης τυφλωμένος από ζήλια. Μέσα από τις πολλαπλές μυθολογικές αφηγήσεις των θεοτήτων, αναδύεται η αίσθηση ενός πεπρωμένου που δεν συγχωρεί την απόλυτη ομορφιά. Το άλικο αίμα κύλησε στο χώμα, η θεά έτρεξε ξυπόλυτη μέσα από τους αγκαθωτούς θάμνους, ο δικός της πόνος αναμείχθηκε με τις τελευταίες του ανάσες, ανεμώνες και κατακόκκινα ρόδα ξεπήδησαν από τη γη. Φύση που ανθίζει για να χαθεί.
Η θλίψη. Η απώλεια του ωραίου. Εκείνο το αρχέγονο αίσθημα της ματαιότητας, όταν το τελειότερο πλάσμα κατασπαράσσεται, μετατρέπεται σε βίωμα ανοιχτό προς την κοινότητα.
Συμβολισμοί και Επικοινωνιακή Εμβέλεια της Λατρείας
Με αφορμή τις αλλαγές των εποχών, οι πληθυσμοί της Μεσογείου είδαν στο πρόσωπο του Άδωνι την ίδια τη γεωργική χρονιά. Χωρίς αμφιβολία, η αφήγηση για την κάθοδό του στο βασίλειο των νεκρών λειτουργεί ως ένας δείκτης της βλάστησης που κρύβεται στο χώμα. Η σιωπηρή συμφωνία με την Περσεφόνη, οπότε να μοιράζεται ο νέος τον χρόνο του ανάμεσα στα έγκατα της γης και στο φως του ήλιου.
Ένας ρυθμός αδιαπέραστος. Το σκοτάδι υποχωρεί στο φως, και πάλι από την αρχή.
Εκείνο το μικρό, εύθραυστο φυτό που τοποθετούσαν οι γυναίκες στα πήλινα θραύσματα κάτω από τον αδυσώπητο ήλιο του Ιουλίου, ενσάρκωνε όλη τη σύντομη πορεία της νιότης του. Τους λεγόμενους «Κήπους του Αδώνιδος», τους φρόντιζαν εντατικά για λίγες μέρες, προσδοκώντας μια ταχεία ανάπτυξη που νομοτελειακά κατέληγε στον μαρασμό. Ας πούμε, μια μικρογραφία της ύπαρξης.
Αλλά ας επιστρέψουμε λίγο πιο πίσω, στις ρίζες αυτής της παράδοσης. Ενώ ο ελληνικός κόσμος προσάρμοσε τα χαρακτηριστικά του ήρωα στα δικά του αισθητικά και φιλοσοφικά μέτρα, ο βαθύτερος πυρήνας του έχει σαφείς ανατολικές καταβολές. Προέρχεται από μια παλαιότερη σημιτική θεότητα της βλάστησης, γεγονός που εξηγεί τον έντονα οργιαστικό και θρηνητικό χαρακτήρα των εθίμων που τον συνόδευαν.
Η Μετουσίωση του Θρήνου σε Συλλογική Μνήμη
Τις καλοκαιρινές εκείνες νύχτες, οι κραυγές αντηχούσαν στα σοκάκια των πόλεων. Τόσο πολύ, που σε κρίσιμες ιστορικές καμπές ο κοπετός για τον μύθο του Άδωνι και της Αφροδίτης κατέληγε να ερμηνεύεται ως δυσοίωνο σημάδι για τα πολιτικά πράγματα, όπως ακριβώς καταγράφεται κατά την αναχώρηση της μοιραίας αθηναϊκής αρμάδας για τις ακτές της Σικελίας. Μικρές, θραυσματικές εικόνες μιας περασμένης εποχής που επιβιώνουν σποραδικά στα ιστορικά κείμενα.
Η τέχνη της ύστερης αρχαιότητας, με τα λαμπρά της ψηφιδωτά και τις τοιχογραφίες, ανέλαβε στη συνέχεια να αποτυπώσει τη δυναμική αυτής της μυστηριακής ατμόσφαιρας. Σε πολλά ρωμαϊκά δάπεδα, η οπτική απόδοση του μύθου διατηρεί μια πνευματικότητα σχεδόν κλασικού τόνου, αποφεύγοντας τη σκληρότητα του ίδιου του θανάτου και εστιάζοντας στον αποχαιρετισμό.
Αναμφίβολα, η σχέση της Αφροδίτης με τον θνητό σύντροφό της προσελκύει διαρκώς το ενδιαφέρον, ακριβώς επειδή συνυφαίνει την τρυφερότητα με την απειλή του αφανισμού. Μια ιστορία που, αν και ολοκληρώνεται μέσα από τον πόνο, καταφέρνει να εξασφαλίσει μια ιδιότυπη υστεροφημία. Πράγμα που, δηλαδή, φέρνει διαρκώς στο προσκήνιο τη δική μας ευάλωτη φύση. Και καθώς τα αρχαιολογικά ευρήματα συνεχίζουν να ανασύρουν ψηφίδες από αυτές τις εικονογραφικές παραδόσεις, παραμένει ζωντανή η αίσθηση πως το κάλλος, έστω και πρόσκαιρο, αφήνει πάντοτε ένα ανεξίτηλο αποτύπωμα στον ανθρώπινο πολιτισμό.
Βιβλιογραφία
-
The Myth of Adonis in Hellenistic Literature, London: Palgrave Macmillan, 1990.
-
Tuzet, Hélène, Adonis, New York: Routledge, 2015.
-
Cult and Rituals of the Ancient Mediterranean, London: Taylor & Francis, 2002.
-
Classical Interpretations of the Aphrodite Cult, Berkeley: University of California Press, 1995.
-
Mosaics of Antioch depicting Aphrodite and Adonis, Istanbul: Journal of Mosaic Research, 2017.
