Στον ναό της Παναγίας Παντάνασσας στο Πόρτο Λάγος, μια τοιχογραφία αναπαριστά τον Όσιο Ιωακείμ τον Παπουλάκη, ασκητή και πνευματικό της Ιθάκης του δέκατου ένατου αιώνα, τον οποίο η παράδοση συνέδεσε στενά και με τη μονή Βατοπεδίου. Ο αγιογράφος παραμένει ανώνυμος, όμως η επιγραφή που συνοδεύει τη σύνθεση, με τον χαρακτηρισμό «ο Βατοπαιδινός», φανερώνει τον δεσμό του καλλιτέχνη με την αθωνική μονή όπου φυλάσσεται η κάρα του οσίου. Ο ηλικιωμένος μοναχός εικονίζεται όρθιος και μετωπικός, με μακριά λευκή γενειάδα να κατεβαίνει σε πλατιά κύματα ώς το στήθος, ενώ ένα σκούρο, ψηλό κάλυμμα κεφαλής πλαισιώνει το πρόσωπό του, βαθιά χαραγμένο από ρυτίδες που προδίδουν χρόνια νηστείας και προσευχής. Το βλέμμα του, σοβαρό και ελαφρώς λοξό, δεν αναζητά τον θεατή· κοιτάζει κάπου πέρα από αυτόν. Πίσω από το κεφάλι απλώνεται φωτοστέφανο σε έντονο κίτρινο, που τονίζεται ακόμη περισσότερο από τη γκριζωπή απόχρωση του βάθους. Δύο επιγραφές στις άνω γωνίες, γραμμένες με κεφαλαία γράμματα βυζαντινού τύπου, ονομάζουν τη μορφή και προσδιορίζουν την καταγωγή του έργου, λειτουργία που ενισχύει την ιστορική τεκμηρίωση της παράστασης χωρίς να καταστρέφει την αισθητική ισορροπία της σύνθεσης.
Η εικονογραφική απόδοση του Οσίου Ιωακείμ στην τέχνη της αγιογραφίας
Το ένδυμα του γέροντα οργανώνεται σε στρώσεις που δημιουργούν πλαστικότητα χωρίς να προδίδουν το ασκητικό ήθος του προσώπου. Κάτω από έναν βαθυκόκκινο μανδύα, που πέφτει σε πλατιές πτυχές και αφήνει να διαφανεί η εσωτερική φόδρα σε ανοιχτότερο κοκκινωπό τόνο, διακρίνεται γκρίζος χιτώνας με κόκκινες ρίγες στο κάτω άκρο, δεμένος στη μέση με φαρδιά ζώνη και μεταλλική πόρπη. Το δεξί χέρι, ζωγραφισμένο με ανατομική επιμέλεια, σφίγγει ραβδί που στηρίζει το βάρος του γέροντος σώματος· το αριστερό κρατά τυλιγμένο χειρόγραφο, σύμβολο συνηθισμένο σε μορφές δασκάλων και πνευματικών, εδώ ίσως υπαινιγμό στον διδακτικό λόγο που ο ίδιος απηύθυνε στους χωρικούς της Ιθάκης και της Λευκάδας. Η στάση των χεριών, ελαφρώς ασύμμετρη, αποφεύγει τη στατικότητα που συχνά χαρακτηρίζει μετωπικές αγιογραφίες γερόντων.
Η βιογραφική διαδρομή του Ιωακείμ, γεννημένου στη Λευκάδα και ασκημένου σε σπηλιές, φαράγγια και ερημικούς τόπους πριν εγκατασταθεί μόνιμα στην Ιθάκη, δεν αποτυπώνεται άμεσα στην εικόνα αλλά υπόκειται σε αυτήν ως πλαίσιο κατανόησης. Η μακρόχρονη παρουσία του στο νησί, η ελεημοσύνη προς τους φτωχούς που μοίραζε συχνά κρυφά, η επιρροή του στην ανέγερση εκκλησιών όπως αυτή του Ευαγγελισμού στο Μεγανήσι, συνέθεσαν τη φήμη αγιότητας που οδήγησε, δεκαετίες μετά τον θάνατό του το 1868, στην επίσημη αναγνώρισή του από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1998. Τα λείψανά του φυλάσσονται σήμερα σε ασημένια λάρνακα στην Ιθάκη, ενώ η κάρα παραμένει στο Βατοπέδι, γεγονός που εξηγεί την υπογραφή του αγιογράφου. Η τοιχογραφία της Παντάνασσας εντάσσεται έτσι σε ένα ευρύτερο ρεύμα σύγχρονης εκκλησιαστικής τέχνης που αναβιώνει βυζαντινές τεχνικές για να αποδώσει πρόσωπα αγιότητας πρόσφατα αναγνωρισμένα, διατηρώντας παράλληλα αυστηρή πιστότητα στα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά που η προφορική και εικονογραφική παράδοση είχε ήδη σταθεροποιήσει.