Nadmorska część Pargi: domy wspinają się po zboczu za lokalami przy nabrzeżu.Parga, nadmorskie miasto w Epirze położone naprzeciw Paksos, rozciąga się amfiteatralnie na zboczach nad jedną z zatok Morza Jońskiego. Domy kryte dachówką, o kolorowych fasadach, wznoszą się tarasowo od nabrzeża, a twierdza zajmuje skalisty półwysep między portem a plażą Valtos. Od strony morza łatwo dostrzec, jak ściśle osada związana jest z wybrzeżem. To właśnie drogą morską utrzymywała łączność z Korfu, któremu przez stulecia panowania weneckiego podlegała administracyjnie.
Położenie na wybrzeżu kontynentalnym nadawało Pardze szczególne znaczenie strategiczne. Dla Wenecji była stacją handlową i wysuniętym punktem oparcia naprzeciw Epiru, w którego głębi rozciągało się terytorium osmańskie.
Antyczna Toryne i świadectwo Plutarcha
W szerszej okolicy Pargi lokalizuje się zwykle antyczną Toryne, nadmorską miejscowość wspominaną w relacjach o wydarzeniach poprzedzających bitwę pod Akcjum w 31 roku p.n.e. Tę identyfikację należy jednak traktować ostrożnie, ponieważ dokładne położenie starożytnej osady pozostaje niepewne. Powiązanie jej z okolicą dzisiejszego miasta nie dowodzi, że obie osady zajmowały dokładnie to samo miejsce.
Według Plutarcha, w Żywocie Antoniusza, Oktawian przeprawił się przez Morze Jońskie i zajął Toryne, co wywołało niepokój w obozie Antoniusza, którego wojska lądowe wciąż jeszcze nie nadciągnęły. Kleopatra przyjęła tę wiadomość grą słów. Ponieważ wyraz „toryne” oznaczał chochlę, zażartowała, że nie ma powodu do obaw, skoro Cezar siedzi na chochli.
Autora dzieli od opisywanych wydarzeń ponad sto lat. Epizod zachowuje sposób, w jaki tradycja biograficzna przedstawiała Kleopatrę, kwestii topograficznej jednak nie rozstrzyga. Po zachodniej stronie wzgórza zamkowego przetrwały pozostałości antycznego muru, świadectwo wcześniejszego użytkowania tego miejsca. Między tymi fragmentarycznymi śladami a średniowieczną Pargą w dokumentacji ziają wielkie luki.
Cztery stulecia pod opieką Wenecji
Nazwa Parga pojawia się w źródłach pisanych na początku XIV wieku. Rozstrzygający dla jej dalszych losów okazał się rok 1401, kiedy mieszkańcy zawarli traktat z Wenecją, a osada stała się posiadłością wenecką, zachowując swoje przywileje. Administracyjna zależność od Korfu zapewniała wsparcie od strony morza i włączała miasto w sieć weneckich placówek na Morzu Jońskim.
W praktyce ta opieka wielokrotnie wystawiana była na próbę. Osmanowie zdobyli Pargę w 1452 roku, lecz dwa lata później miasto wróciło w ręce Wenecjan, w czym pomogli mieszkańcy Pargi i Korfu. Środki na fortyfikacje pozostawały skromne, a ataki nie ustawały.
W 1537 roku flota osmańska Chajreddina Barbarossy zniszczyła Pargę. Po weneckiej odbudowie w 1567 roku przyszło kolejne zniszczenie w 1571 roku, podczas najazdów poprzedzających bitwę pod Lepanto. Po tym ostatnim ataku Wenecjanie odbudowali i rozbudowali twierdzę, nadając jej w dużej mierze kształt zachowany do dziś. W XVII wieku osada przeżywała okres pomyślności i zaczęła rozrastać się poza murami, na stokach poniżej fortecy.
Twierdza w Pardze
Do rzeźby wzgórza dostosowany jest nieregularny rzut twierdzy. Mury zewnętrzne biegną krawędziami skał, wykorzystując ich naturalną osłonę, natomiast dostępną stronę południowo-wschodnią wzmacnia półokrągła baszta. Nad bramą zewnętrzną zachowała się inskrypcja z datą 1707 i imieniem namiestnika Markosa Theotokisa.
Druga brama prowadzi do wnętrza wąskim, sklepionym przejściem. Jej inskrypcja wspomina o zależności Pargi od Korfu, a nieco wyżej wmurowano płaskorzeźbę ze skrzydlatym lwem świętego Marka, godłem Wenecji. Na terenie warowni przetrwały pozostałości koszar z początku XIX wieku oraz ruiny dziewięciu cerkwi. Jedną z nich, położoną na zachód od bramy akropolu, utożsamia się prawdopodobnie z dawną cerkwią parafialną św. Spirydona.
W najwyższym punkcie znajduje się część dobudowana przez Ali Paszę. W latach 1819–1820 wzniesiono tu potężny mur wewnętrzny z wielobocznym bastionem, tworząc samodzielny akropol. Inskrypcje na jego bramie noszą datę 1820 i imię paszy. Wewnątrz stanął dwukondygnacyjny saraj z pomieszczeniami mieszkalnymi i zapleczem gospodarczym, w tym niewielką łaźnią i meczetem. Zgodnie z dokumentacją Ministerstwa Kultury w drugiej połowie XIX wieku twierdza popadła w zaniedbanie i była stopniowo opuszczana.
Od upadku Wenecji do cesji z 1817 roku
Po upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku Parga przeszła w ręce Francuzów. Ich obecność przerwała rosyjsko-osmańska interwencja na Morzu Jońskim w latach 1798–1799, po której zawarto traktat konstantynopolitański z 1800 roku. Porozumienie przewidywało utworzenie Republiki Siedmiu Wysp pod protektoratem rosyjskim i zwierzchnictwem osmańskim. Dawne posiadłości weneckie na wybrzeżu kontynentalnym, do których należała Parga, poddawało natomiast władzy Imperium Osmańskiego, z zastrzeżeniem szczególnych gwarancji.
To rozróżnienie miało przynieść skutki widoczne dopiero później. Parga utrzymywała bliskie więzi z Wyspami Jońskimi, lecz jej traktatowy status pozwalał Wysokiej Porcie domagać się wydania miasta.
Po pokoju w Tylży w 1807 roku powrócili Francuzi. W 1814 roku mieszkańcy Pargi zwrócili się do Brytyjczyków, szukając ochrony przed Ali Paszą z Janiny. Ten zdążył już rozciągnąć władzę na pozostałe dawne weneckie placówki wybrzeża, a po kongresie wiedeńskim, powołując się na porozumienie z 1800 roku, zażądał także Pargi.
Konflikt między oczekiwaniami miejscowej ludności a rachubami strategicznymi Brytyjczyków analizuje niedawna praca Rosy Marii Delli Quadri. Brytyjska administracja Wysp Jońskich, kierowana przez Thomasa Maitlanda, doprowadziła w 1817 roku do porozumienia o przekazaniu miasta stronie osmańskiej. Jego wykonanie oznaczało oddanie Pargi pod władzę Ali Paszy. Mieszkańcy mogli pozostać albo wyjechać, otrzymując odszkodowanie za majątek, który mieli porzucić.
Exodus mieszkańców Pargi w 1819 roku
W kwietniu 1819 roku, na krótko przed wydaniem miasta, mieszkańcy Pargi masowo wyjechali na Wyspy Jońskie, przede wszystkim na Korfu. Ich liczbę podaje się zwykle na około cztery tysiące. Strona osmańska przewidziała odszkodowanie za ich majątki, co jednak nie znosiło utraty domów i lokalnych więzi.
Z wyjazdem wiąże się znana opowieść o ekshumacji i spaleniu kości przodków, by uchronić je przed ewentualną profanacją. Epizod wszedł do historiografii i literatury, choć poszczególne relacje różnią się co do losu szczątków i sposobu ich przewiezienia. Odejście mieszkańców zyskało w ten sposób drugi obraz: ludzi, którzy próbowali zabrać ze sobą nawet swoich zmarłych.
Cesja Pargi wywołała sprzeciw w Wielkiej Brytanii i stała się przedmiotem obrad parlamentu. W kręgach filhelleńskich Europy urosła do rangi przykładu ludności porzuconej przez mocarstwo, któremu powierzyła swoje bezpieczeństwo. Giovanni Berchet napisał pod jej wpływem poemat I profughi di Parga, a Andreas Kalwos poświęcił mieszkańcom miasta odę „Do Pargi”, skupioną na wyborze tułaczki zamiast poddaństwa. Późniejsze powroty części mieszkańców nie zatarły demograficznego przełomu z 1819 roku.
Zjednoczenie z Grecją
Pod administracją osmańską Parga pozostała aż do pierwszej wojny bałkańskiej. 23 lutego 1913 roku, według obowiązującego wówczas kalendarza, grecki oddział wojskowy pod dowództwem podporucznika Angelosa Fetsisa wkroczył do miasta i przejął twierdzę. Wyzwolenie było częścią operacji w Epirze i nastąpiło dwa dni po zajęciu Janiny.
W XX wieku, obok uprawy oliwek i innych zajęć rolniczych, stopniowo rozwijała się turystyka. Przy nabrzeżu powstały lokale gastronomiczne, a nadmorska osada dostosowała się do potrzeb przyjezdnych. W spisie ludności z 2011 roku samo miasto liczyło 2088 stałych mieszkańców. Liczba ta dotyczy miejscowości i różni się od liczby ludności wspólnoty lokalnej czy szerszej gminy Parga.
