Το όνομα του Niccolò dell’Abate συνδέεται συνήθως με τις μεγάλες τοιχογραφίες και τα μυθολογικά τοπία που ζωγράφισε στην περιοχή της Μοντένα και της Μπολόνια, προτού αναχωρήσει για τη γαλλική αυλή του Φοντενεμπλό. Γύρω στο 1540, όμως, ο καλλιτέχνης φιλοτέχνησε και ένα πορτρέτο πολύ διαφορετικού χαρακτήρα, έναν νεαρό άνδρα με σκούρα μαλλιά και έντονο βλέμμα, όρθιο πίσω από ξύλινο πάγκο, όπου ξεκουράζεται ένας κόκκινος παπαγάλος με απλωμένα φτερά. Πρόκειται για έργο ελαιογραφίας σε καμβά διαστάσεων 125 επί 109 εκατοστών, γνωστό ως Άνδρας με Παπαγάλο, το οποίο φυλάσσεται σήμερα στο Kunsthistorisches Museum της Βιέννης, στη γκαλερί ζωγραφικής του μουσείου, όπου έχει καταγραφεί ως τμήμα του παλαιού μουσειακού αποθέματος με πρόσθετη εγγραφή στο ευρετήριο του 1890.
Νεαρός, με σκούρα μαλλιά και έντονα, σχεδόν αυστηρά χαρακτηριστικά, ο άνδρας φορά μαύρο ένδυμα με λευκό δαντελένιο γιακά, σχισμένο σε δύο αιχμηρές απολήξεις που καταλήγουν σε μικρές διακοσμητικές άκρες. Στο κεφάλι του διακρίνεται σκούρο καπέλο, στολισμένο με ένα ογκώδες λευκό φτερό που υψώνεται θεαματικά πάνω από το μέτωπο. Πίσω του απλώνεται πράσινη βαριά κουρτίνα με χρυσές φούντες, δεμένη σε κόμπο στο αριστερό άκρο της σύνθεσης, ένα σκηνικό στοιχείο που συναντάται συχνά στη βενετσιάνικη και στην εμιλιανή πορτρετογραφία της εποχής. Πιο πέρα, μέσα από ένα μικρό άνοιγμα, διαφαίνεται τοπίο, μια ανάσα φύσης που εισβάλλει διακριτικά στο κλειστό, σχεδόν σκηνικό περιβάλλον του δωματίου.
Η σύνθεση: ο νεαρός άνδρας, ο παπαγάλος και το ρόδι στο πορτρέτο
Το δεξί χέρι της μορφής παραμένει στο κέντρο της σύνθεσης, τα δάχτυλα ανοιχτά και ανάλαφρα πάνω από το σώμα του παπαγάλου, σαν να μόλις τον άφησε ή σαν να ετοιμάζεται να τον αγγίξει ξανά, δύσκολο να πει κανείς με βεβαιότητα ποιο από τα δύο. Το αριστερό, εκτεινόμενο προς την άκρη του πάγκου και εν μέρει κομμένο από το πλαίσιο του καμβά, κρατά ένα ρόδι ανάμεσα σε άλλους ώριμους καρπούς. Στην εικονογραφία της εποχής, τέτοιοι εξωτικοί καρποί και πτηνά δεν αποτελούσαν απλή διακόσμηση, καθώς παρέπεμπαν συνήθως σε πλούτο, σε πρόσβαση σε εμπόρευμα που έφτανε από μακρινά λιμάνια, ενίοτε και σε υπαινιγμούς γάμου ή αφθονίας. Ο παπαγάλος, πτηνό σπάνιο και δαπανηρό για την εποχή, λειτουργούσε συχνά ως δείκτης κοινωνικής θέσης όσο και ως αντικείμενο απόλαυσης, κάτι που εξηγεί ίσως γιατί ο ζωγράφος τον τοποθέτησε τόσο κοντά στο χέρι του σιτή, σχεδόν σαν συνομιλητή του.
Το φτερωτό καπέλο: λεπτομέρεια τεχτροπίας και τέχνης της αναγεννησιακής μόδας
Πλησιάζοντας το πρόσωπο, το βλέμμα διακρίνει μια μεταλλική ταινία στη βάση του φτερού, πιθανότατα κοσμημένη με μικρά ένθετα, που συγκρατεί το πλούσιο λευκό πτίλωμα πάνω στο σκούρο καπέλο. Το πρόσωπο, με λοξή στροφή προς τα δεξιά και βλέμμα που φαίνεται να αγνοεί τον θεατή, αποδίδεται με λιτές πινελιές φωτός στα μάγουλα και στο μέτωπο, ενώ η σκιά κάτω από το σαγόνι δίνει όγκο χωρίς να καταφεύγει σε υπερβολικές αντιθέσεις. Ο γιακάς, με τις δύο αιχμηρές απολήξεις του, φέρει στα άκρα του μικρούς λευκούς κόμπους που θυμίζουν μαργαριτάρια, στοιχείο ενδυματολογικό ιδιαίτερα προσεγμένο για την εποχή. Η στιβαρότητα του σχεδίου, σε συνδυασμό με την ψυχολογική ένταση της έκφρασης, θεωρείται από αρκετούς μελετητές γνώρισμα της πορτρετογραφίας του Niccolò dell’Abate, ο οποίος φαίνεται να επεδίωκε κάτι περισσότερο από πιστή ομοιότητα στα πρόσωπα που ζωγράφιζε.
Η επιρροή του Correggio και του Parmigianino, που ο dell’Abate γνώρισε στα χρόνια της Μπολόνια, διαφαίνεται εδώ όχι τόσο στο χρώμα όσο στην πλαστικότητα του προσώπου και στην απαλή μετάβαση από το φως στη σκιά. Πρόκειται για μια τέχνη πορτρέτου που δανείζεται στοιχεία από τη μεγάλη βενετσιάνικη παράδοση, χωρίς όμως να χάνει τη δική της, εμιλιανή ιδιοσυγκρασία, πιο συγκρατημένη, πιο εσωστρεφή στην απόδοση του χαρακτήρα.
