Loptasta posuda sa uskim grlom iz Limani Paše, između Lavriona i Suniona. Rano bronzano doba (2900–1900. p. n. e.), sa kikladskim uticajima. Arheološki muzej u Lavrionu.Jedan stari grčki priručnik o antičkom helenstvu, napisan strogom katarevusom, započinje svoju priču daleko od Egeja. U srcu Azije, na visoravni Pamir, živela su nekada, kako se u njemu kaže, „najodličnija plemena“ ljudskog roda. Odatle su krenule dve velike grupe, Semiti i Arijevci, sa zajedničkim verskim predstavama, ali sa dva različita jezika. Iz druge grupe je, posle vekovnih lutanja, ponikla „grčko-latinska grana“, to jest preci Grka i Italika.
Ovu sliku nije izmislio neki grčki pisac. U njoj je bilo sažeto ono što je evropska nauka XIX veka smatrala izvesnim. Vredi je pažljivo razmotriti, jer u njoj jedno pored drugog stoje stvarno naučno otkriće i niz pretpostavki koje nisu izdržale probu vremena, a jedna od njih je kasnije dobila veoma mračan obrt.
Otkriće koje je promenilo lingvistiku
Krenimo redom. Godine 1786. britanski sudija i filolog Vilijam Džouns, govoreći pred Azijskim društvom u Kalkuti, primetio je da sanskrit, stari učeni jezik Indije, toliko liči na grčki i latinski da ta sličnost ne može biti slučajna. Ta tri jezika, zaključivao je, moraju poticati iz zajedničkog izvora koji možda više ne postoji. Nekoliko decenija kasnije Nemac Franc Bop postavio je poređenje na sistematsku osnovu i tako je rođena uporedna lingvistika.
Šta tačno upoređuje ova nauka? Ne pojedinačne reči koje samo zvuče slično, nego pravilne podudarnosti glasova i gramatičkih oblika. Grčko πατήρ, latinsko pater, sanskritsko pitár i englesko father pripadaju jednom takvom nizu. Isto važi za brojeve, osnovne nazive za srodstvo, glagolske nastavke. Porodica koja je proistekla iz tog rada danas se naziva indoevropskom i obuhvata, između ostalih, grčki, italske i keltske jezike, germanske, slovenske, iranske i indoarijske. Spisak iz starog priručnika, sa „brahmanskim“, persijskim, grčkim, latinskim, keltskim, „tevtonskim“ i „slovenskim“, u suštini je tačan.
Druga porodica, semitska, već je imala ime. Termin je 1781. godine uveo nemački istoričar Avgust Ludvig fon Šlecer, pozajmivši ga od Sima, Nojevog sina, koji se u desetoj glavi Knjige postanja javlja kao praotac mnogih naroda Bliskog istoka. Naziv je, dakle, od samog početka bio dogovoren. Semitskoj porodici pripadaju akadski Vavilona i Asirije, aramejski, hebrejski, feničanski, arapski i stari jezik Etiopije, geez. Zajednički su im, između ostalog, koreni od tri suglasnika, oko kojih se reči organizuju smenjivanjem samoglasnika.
Ovde stari tekst pravi grešku koju vredi zabeležiti. Egipćane svrstava među narode sa semitskim jezikom. Staroegipatski, koji je prvi pročitao Šampolion 1822. godine, srodan je sa semitskim jezicima, ali veoma daleko. I egipatski i semitski jezici pripadaju široj grupi koju lingvisti nazivaju afroazijskom, u kojoj egipatski čini zasebnu granu.
Dva jezika sa iste visoravni?
Najkrhkija tačka stare teorije jeste ideja da su Semiti i Indoevropljani krenuli sa istog mesta, sa istim verovanjima o Bogu i istim predanjima. Pisac priručnika, da budemo pravični, priznaje da ne zna kako je jedan narod sa zajedničkom verom počeo da govori dva jezika, niti kada je seoba započela. Problem je, međutim, dublji od pukog nepoznavanja pojedinosti.
Dve porodice nemaju dokazanog zajedničkog pretka. Bilo je pokušaja da se objedine u makroporodice, a najpoznatija je takozvana „nostratička“ hipoteza, koju velika većina lingvista smatra nedokazanom. Još slabije stoji zajednička religija. Indoevropski nebeski bog otac, čiji odjek čujemo u grčkom Ζεύς πατήρ, latinskom Iuppiter i vedskom Dyaus pitā, nema pandan među semitskim božanstvima. Pamir je, najzad, bio jedno od mnogih improvizovanih rešenja XIX veka, koji je „kolevku“ tražio negde u Aziji, pod uticajem i biblijske slike naroda koji se iz jednog središta rasejavaju po svetu. Nijedan arheološki ili jezički nalaz ga ne potvrđuje.
Ime „Arijevci“ i njegova zla sudbina
Ime koje je epoha izabrala za Indoevropljane imalo je stvarnu istorijsku osnovu. U staroindijskim i staroiranskim tekstovima govornici tih jezika nazivali su sami sebe ā́rya na vedskom, airiia na avestijskom i ariya na staropersijskom, kako objašnjava odgovarajuća odrednica u Encyclopaedia Iranica. Iz istog korena potiče i ime Irana. Herodot beleži da su Međane nekada svi nazivali Arijcima (Arioi), dok u popisu Kserksove vojske pominje i Areje (Areioi), narod sa istoka iranskog prostora. Avesta, sveta knjiga zoroastrijanaca, govori o Airyanəm Vaējah, prvoj zemlji Arijevaca, a indijska književnost o Aryavarti, zemlji na severu Indije u kojoj žive Arijevci. Gde se nalazila avestijska Airyanəm Vaējah, niko ne zna pouzdano. Njeno poistovećivanje sa Pamirom jeste nagađanje.
Dovde je reč isključivo o indoiranskoj grani. Devetnaesti vek je, međutim, proširio ime na celu porodicu i, što je još gore, preneo ga sa jezika na ljude. Francuski grof Gobino je sredinom veka, u svom ogledu o nejednakosti ljudskih rasa, govorio o nadmoćnoj „arijevskoj rasi“. Čak je i Maks Miler, koji je termin učinio popularnim, kasnije upozoravao da je mešanje lingvistike i rasne antropologije naučni promašaj. Upozorenje nije uvaženo. Nacionalsocijalizam je „arijevsku rasu“ učinio svojom centralnom dogmom, sa poznatim posledicama. Fraza o „najodličnijim plemenima“ sa Pamira u grčkom priručniku pripada istoj atmosferi, makar i u bezazlenom vidu.
Zato savremena lingvistika izbegava taj termin. Govori o indoevropskim jezicima, a pridev „arijski“, tamo gde ga uopšte koristi, zadržava za indoiransku granu. I, što je najvažnije: jezička porodica nije rasa. Jezici se prenose, usvajaju, napuštaju. Narodi potpuno različitog porekla mogu na kraju govoriti srodnim jezicima, i obrnuto.
Gde je, na kraju, bila pradomovina?
Ako ne na Pamiru, onda gde? Pitanje ostaje otvoreno, ali se polje suzilo. Decenijama su preovladavale dve hipoteze. Prva smešta prve govornike praindoevropskog, odnosno rekonstruisanog prajezika, u stepe severno od Crnog i Kaspijskog mora, oko IV milenijuma p. n. e. Druga ih vidi u Anadoliji, u ranijem razdoblju, i širenje jezika povezuje sa širenjem zemljoradnje.
Poslednjih godina u raspravu je ušla i analiza drevne DNK. Studija koju su Hak i saradnici objavili u časopisu Nature 2015. godine pokazala je veliku seobu stanovništva iz stepe ka srednjoj Evropi pre otprilike 4500 godina i protumačila je kao oslonac za stepsko poreklo bar dela indoevropskih jezika Evrope. Formulacija je oprezna, i s pravom. Geni ne govore. Pokazuju ko se kretao i ko se mešao, a ne koji su jezik ti ljudi imali u ustima. Istraživači još raspravljaju o tome da li je prvobitni izvor bio u stepi ili južnije, u oblasti Kavkaza i Jermenske visoravni.
Kada je grčki stigao na Egej
Grčki je jedan od najranije zabeleženih indoevropskih jezika. Pločice ispisane linearnim B pismom iz Knososa, Pilosa i drugih mikenskih središta pokazuju ga već uobličenog u XIV i XIII veku p. n. e. Pre toga slika postaje mutna. Jezik nije nastao na Egeju. Stigao je onamo u nekom trenutku, a većina predloga dolazak prvih govornika grčkog ili njihovih predaka smešta na kraj III ili početak II milenijuma p. n. e., bez jednoglasnosti.
Tragovi starijih stanovnika sačuvali su se u samom grčkom. Reči i toponimi sa završecima kao što su -nthos i -s(s)os, na primer Korint, Parnas, lavirint ili Knosos, smatraju se nasleđem jezika koji su se na tom prostoru govorili pre grčkog i koje danas ne poznajemo.
Genetsku stranu pitanja osvetlila je studija Lazaridisa i saradnika iz 2017. godine. Prema njenom sažetku, Minojci i Mikenjani bili su genetski srodni i najmanje tri četvrtine svog porekla dugovali su prvim neolitskim zemljoradnicima zapadne Anadolije i Egeja. Mikenjani su uz to imali i manju komponentu, povezanu ili sa populacijama evroazijske stepe ili sa populacijama Jermenije. Autori govore o kontinuitetu bez izolacije. Ta slika odgovara jeziku koji je stigao sa razmerno malim grupama i preovladao u stanovništvu dubokih lokalnih korena, mada to ne dokazuje.
Posuda koja prati ovaj članak potiče iz tog, po svoj prilici predgrčkog sveta. Pronađena je u Limani Paši, između Lavriona i Suniona, izložena je u Arheološkom muzeju u Lavrionu i datuje se u rano bronzano doba, sa jasnim kikladskim uticajima. Lavreotika je već tada imala veze sa ostrvima preko puta. Kojim su jezikom govorili oni koji su oblikovali i koristili ovu loptastu posudu uskog grla, ne znamo. Najverovatnije to još nije bio grčki.
