Mir u Kučuk Kajnardži (1774): odredbe, pitanje zaštite pravoslavnih i grčki svet

Mir u Kučuk Kajnardži (tur. Küçük Kaynarca), potpisan 10. jula 1774. po julijanskom kalendaru, odnosno 21. jula po gregorijanskom, okončao je rusko-turski rat 1768-1774. i iz korena izmenio uslove ruskog prisustva na Crnom moru i odnose Rusije sa sultanovim hrišćanskim podanicima. Selo po kojem je ugovor dobio ime nalazilo se jugoistočno od Silistre, u današnjoj Bugarskoj, dok je osmanska delegacija bila smeštena u susednoj Bujuk Kajnardži, svega nekoliko kilometara dalje (küçük i büyük na turskom znače „mali” i „veliki”), kako beleži Kemal Bejdili u odrednici o ugovoru u Islamskoj enciklopediji turske Fondacije za verske poslove. Većina odredaba ugovora bila je jasna i nije izazivala sporove. Dva njegova člana, sedmi i četrnaesti, bila su, međutim, gotovo čitav vek poprište diplomatskog sukobljavanja, pa su potonje generacije ugovor povezale sa rađanjem Istočnog pitanja.

Rat 1768-1774. i put ka miru

Visoka porta objavila je rat u jesen 1768, zabrinuta zbog ruskog mešanja u poljske poslove i zbog povreda svoje granice, povezanih sa sukobima koji su izbili na poljskom tlu. Tok operacija bio je gotovo od početka nepovoljan po Osmanlije. Ruske armije zauzele su Moldaviju i Vlašku, napredovale prema Dunavu i 1771. ušle na Krim, dok se ruska flota, koja je isplovila sa Baltika, pojavila na Sredozemlju i na podsticaj braće Orlov podstakla ustanak na Peloponezu 1770, poznat u grčkoj istoriografiji kao Orlofika. Ustanak je ugušen, uz teške posledice po stanovništvo. U julu iste godine ruska flota uništila je osmansku u zalivu Česme, naspram Hiosa, i oko četiri godine držala pod kontrolom velik deo Kiklada.

Primirje iz 1772. dovelo je do kongresa u Fokšaniju i Bukureštu, koji su propali jer je Rusija insistirala na nezavisnosti krimskih Tatara i na ustupanju tvrđava na poluostrvu, pa su neprijateljstva obnovljena u proleće 1773. Potrebu za mirom osetile su na kraju obe strane. Petrograd se u unutrašnjosti suočavao sa Pugačovljevim ustankom, a Porta, na čiji je presto u januaru 1774. stupio Abdul Hamid I, doživela je u junu iste godine poraz kod Kozludže, posle kojeg se veliki vezir Muhsinzade Mehmed-paša našao opkoljen u Šumli od trupa feldmaršala Pjotra Rumjanceva.

Pregovori u Rumjancevljevom glavnom štabu trajali su svega nekoliko dana. Kao potpisnik sa ruske strane u ruskim izvorima navodi se general-potpukovnik knez Nikolaj Rjepnin, dok su osmansku delegaciju činili Ahmed Resmi-efendija i Ibrahim Munib-efendija, koji su delovali sa odobrenjem velikog vezira. Tekst je sastavljen na ruskom, turskom i italijanskom, a ta višejezičnost dobiće nepredviđen značaj za tumačenje verskih odredaba. Razlike postoje uostalom i u datiranju: u osmanskim zapisima preovladao je 26. jul, koji se vezuje za razmenu ratifikovanih tekstova.

Glavne odredbe ugovora

Ugovor obuhvata preambulu, dvadeset osam članova i poseban tajni član o ratnoj odšteti. Pojedini članovi uređivali su pitanja uobičajena u mirovnim ugovorima, kao što su opšta amnestija ili razmena zarobljenika, a drugi su uvodili rešenja bez presedana u rusko-osmanskim odnosima.

„Nezavisnost” Krima

Treći član priznavao je Tatare Krima i susednih oblasti za slobodne i nezavisne od svake strane vlasti, sa hanom koga sami biraju među potomcima Džingis-kana. Političko odvajanje od Porte nije bilo praćeno verskim, jer je sultan kao halifa zadržavao versku vlast nad muslimanima poluostrva, a petkova propoved (hutba) trebalo je da se izgovara u njegovo ime. To razlikovanje političke suverenosti i verske vlasti ostavljalo je Porti uporište uticaja, koje se pokazalo nedovoljnim. Kratkog veka bila je nezavisnost hanata. Ruski uticaj na uzastopne hanove jačao je sve do pripajanja Krima od strane Katarine II 1783. Pitanje se ponovo otvorilo sa novim rusko-turskim ratom 1787-1792, koji je okončao mir u Jašiju, potvrdivši rusku vlast nad poluostrvom. Napetost tih godina odražava se u ukrasnoj kartuši karte zemalja oko Crnog mora koju je 1788. u Berlinu objavio kartograf Danijel Fridrih Socman, gde su, prema opisu Biblioteka Univerziteta u Lajdenu, Katarina II i Abdul Hamid I prikazani jedno naspram drugog.

Tvrđave, granice i plovidba

Članovima od 18. do 21. Rusija je dobila tvrđavu Kinburn na ušću Dnjepra, tvrđave Kerč i Jeni-Kale, koje su obezbeđivale prolaz iz Azovskog u Crno more, grad Azov sa okolinom i Kabardu na Kavkazu, dok je njena granica pomerena do Južnog Buga. Dugoročno veći značaj imao je jedanaesti član, kojim su ruski trgovački brodovi stekli pravo slobodne plovidbe Crnim morem i kroz moreuze sa povlasticama najpovlašćenijih sila, a Rusija pravo da postavlja konzule gde god to smatra potrebnim. Pravo je bilo ograničeno na trgovačke brodove, dok su ratni i dalje bili isključeni iz moreuza. Crno more je ipak prestajalo da bude zatvoreno osmansko more. Rusija je, pored toga, dobila stalno diplomatsko predstavništvo u Carigradu, a Porta se obavezala da carici priznaje titulu padišaha. Tajni član predviđao je, najzad, isplatu odštete od 15.000 kesa, odnosno 7.500.000 groša, u tri rate.

Kneževine i Egej

Moldavija i Vlaška, kao i tvrđave Besarabije, vraćene su Porti pod uslovima, među kojima su bili amnestija i slobodno ispovedanje hrišćanske vere, a šesnaesti član davao je predstavnicima Rusije pravo da posreduju u korist dveju kneževina. Slične obaveze predviđao je sedamnaesti član za ostrva Arhipelaga, koja je Rusija vratila uz obavezu Porte da da amnestiju onima koji su stali uz rusku flotu i da ne ugnjetava hrišćansku veru. Za Grke je zanimljiv i dvadeset peti član, koji je određivao oslobađanje zarobljenika i robova bez otkupa i među hrišćanima koje je trebalo osloboditi izričito navodio Peloponežane i ostrvljane, kao što se vidi u tekstu člana koji je objavio Hauard Levi u seriji International Law Studies Pomorskog ratnog koledža Sjedinjenih Država.

Članovi 7 i 14 i pitanje „zaštite”

Sedmim članom Porta je obećavala da će postojano štititi hrišćansku veru i njene crkve i dozvoljavala predstavnicima ruskog dvora da podnose predstavke u korist nove crkve u Carigradu, predviđene četrnaestim članom, i njenih sveštenoslužitelja, predstavke koje se Porta obavezivala da uzima u obzir kao da potiču od predstavnika susedne i prijateljske sile. Četrnaesti član dopuštao je Rusiji da, pored kapele poslanstva, podigne javnu crkvu u Galati, u četvrti Pera (Bejoglu), gde je živela većina Evropljana, i da ona bude pod zaštitom ruskog poslanika.

Reč je o dvema odredbama različitog dometa, jer je opšte obećanje zaštite hrišćanske vere bilo formulisano kao obaveza sultana, dok se pravo Rusije na predstavke izričito odnosilo na samo jednu crkvu i njene sveštenike. Da li je, međutim, ugovor priznavao Rusiji pravo zaštite nad svim pravoslavnim podanicima Porte? Ruska diplomatija XIX veka odgovorila je potvrdno i u više navrata pozivala se na ugovor kako bi opravdala demarše u korist hrišćana Osmanskog carstva. Zahtev je dostigao vrhunac misijom kneza Menšikova u Carigradu 1853, a odbacivanje ruskih zahteva od strane Porte dovelo je do Krimskog rata.

Sistematsku kritiku ruskog tumačenja preduzeo je američki istoričar Roderik Dejvison, koji je u studiji iz 1976. u časopisu Slavic Review iznova ispitao tekstove i diplomatska svedočanstva. Naslov svoje studije preuzeo je iz ocene austrijskog diplomate Franca Tuguta, koji je tada službovao u Carigradu i u ugovoru video plod ruske veštine i turske nesposobnosti, a tu ocenu usvojili su i neki kasniji istoričari. U drugoj studiji Dejvison je ukazao na to da se crkva iz četrnaestog člana u ruskom i italijanskom tekstu označava kao crkva grčkog obreda, dok je turski tekst, kako ga prenosi istoričar Ahmed Dževdet-paša, naziva crkvom „Dosografa”, bez pominjanja grčkog obreda, i da su kasniji ruski zahtevi prevazilazili ono što je ugovor propisivao. Prema Bejdiliju, zvanični francuski prevod iz 1775. preneo je crkvu kao javnu crkvu grčke vere, a ta formulacija olakšala je širenje šireg tumačenja u Evropi.

Ova revizija, naravno, ne poriče politički značaj sedmog člana, budući da je već sama obaveza sultana prema stranoj sili da štiti svoje hrišćanske podanike pružala Rusiji povod za intervencije. Ona, međutim, ograničava njegovu pravnu sadržinu na ono što je u njemu izričito zapisano. Takvim zahtevima formalno su kraj označili Pariski mir i osmanski reformski edikt iz 1856.

Ugovor i grčki svet

Za Grke je ugovor imao dvostruko lice. Odlazak ruske flote ostavio je izložene one stanovnike Peloponeza i ostrva koji su stali uz Ruse, sa odredbama o amnestiji kao jedinom garancijom, a Peloponez su godinama pustošili albanski odredi koji su bili upotrebljeni za gušenje ustanka.

Odredbe o plovidbi otvorile su, naprotiv, mogućnosti koje su postepeno iskorišćavane. Vasilis Kremidas, koji je ispitao uslove povezivanja grčke trgovine sa ruskom obalom Crnog mora u časopisu O Eranistis, u rusko-turskom ugovoru iz 1774. vidi polazište ekonomskog odnosa Rusije i helenstva, uz obrazloženje da su grčki brodovi odsad mogli da ističu rusku zastavu i slobodno prolaze kroz moreuze prevozeći rusko žito. Tu odredbu ipak naziva političkom, jer je za njeno pretvaranje u trgovačku stvarnost bilo potrebno vreme. Ruska zastava bila je razmerno skupa, a grčki brodovi nisu suštinski delovali na Crnom moru pre 1789, kada su ratovi Francuske revolucije, a potom Napoleonovi ratovi, povećali potražnju za žitom na evropskim tržištima. Tih godina grčki brodovi prevozili su gotovo svo žito izvezeno iz Odese, pa Kremidas uspon grčke trgovačke mornarice na Crnom moru vezuje za 1789, a ne za ugovor, koji ga je samo učinio pravno mogućim.