Σε μία ξύλινη σανίδα εκατόν είκοσι επί εβδομήντα επτά εκατοστών, καλυμμένη με φύλλο χρυσού και χρωματισμένη με αυγοτέμπερα, φυλάσσεται στον Ναό του Αγίου Αντωνίου στην Κέρκυρα μια εικόνα γνωστή ως «Κυρία των Αγγέλων». Χρονολογείται γύρω στο 1500, την εποχή δηλαδή που η Κρητική Σχολή έφτανε στο απόγειό της, και αποδίδεται σε ανώνυμο ζωγράφο του κύκλου του Ανδρέα Ρίτζου, του καλλιτέχνη που καθιέρωσε τον συγκεκριμένο εικονογραφικό τύπο στο Χάνδακα. Η Θεοτόκος κάθεται σε θρόνο περίτεχνα σκαλισμένο, κρατώντας στα γόνατά της τον μικρό Χριστό, ενώ πάνω και γύρω τους ξεδιπλώνεται μια σύνθεση αρχαγγέλων και προφητών, καθένας από τους οποίους κουβαλά ένα σύμβολο, μια προφητεία, έναν κρίκο που δένει την Παλαιά με την Καινή Διαθήκη. Ο τύπος αυτός, της ένθρονης βρεφοκρατούσας, κυκλοφόρησε ευρύτατα από τα εργαστήρια της Κρήτης τον δέκατο πέμπτο και δέκατο έκτο αιώνα, μεταφέροντας μαζί με τη μορφή και μια ολόκληρη γλώσσα των εικόνων που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται αιώνες νωρίτερα, όταν η χριστιανική τέχνη αναζήτησε τρόπους να κάνει ορατό το αόρατο. Το κείμενο που ακολουθεί προσεγγίζει την εικόνα ως ιστορικό τεκμήριο, μελετώντας τη σύνθεση, την τεχνική και τα εικαστικά της χαρακτηριστικά ένα προς ένα, ξεκινώντας από το πρόσωπο της Παναγίας και φτάνοντας ως τους προφήτες που την πλαισιώνουν.
Εικονογραφική ανάλυση: σύνθεση, πρόσωπα και σύμβολα
Η σύνθεση: θρόνος, χρώμα και ιεραρχία
Ολόκληρη η σύνθεση οργανώνεται γύρω από τον θρόνο, ένα ξύλινο έπιπλο σκαλισμένο με τόση φροντίδα ώστε να μοιάζει περισσότερο αρχιτεκτόνημα παρά καθιστικό. Στα μπράτσα του διακρίνεται ανάγλυφο κεφάλι λιονταριού, μοτίβο δανεισμένο από τη διακοσμητική γλυπτική της εποχής, ενώ δύο κόκκινα μαξιλάρια πλαισιώνουν τη μορφή της Θεοτόκου, δίνοντας στο σύνολο μια αίσθηση βασιλικής τελετουργίας. Πίσω της, ένα σκούρο πράσινο ύφασμα πέφτει σε πτυχώσεις που σπάνε τη μονοτονία του χρυσού βάθους, το οποίο κυριαρχεί σε ολόκληρη την επιφάνεια και φωτίζει κάθε γωνιά με εκείνη τη μεταλλική λάμψη που οι Κρητικοί ζωγράφοι μετέτρεψαν σχεδόν σε εμπορικό τους σήμα.
Η Παναγία κάθεται μετωπικά, με το δεξί της χέρι να ακουμπά στον ώμο του Χριστού σε μια χειρονομία τρυφερή και συνάμα προστατευτική, λες και τον συγκρατεί από κάτι που ο θεατής δεν βλέπει. Το αριστερό της χέρι αγγίζει το πόδι του παιδιού. Ο μικρός Χριστός κάθεται στα γόνατά της σε στάση επίσημη, με την αύρα μικρού άρχοντα που ποζάρει, ευλογώντας με το ένα χέρι και κρατώντας κλειστό ειλητάριο με το άλλο.
Πάνω από τους δύο, σε κάθε γωνία, δύο αρχάγγελοι με κόκκινους χιτώνες και ανοιχτά φτερά στέκονται μισοφαινόμενοι μέσα σε στρώματα σύννεφων. Χαμηλότερα, στο ίδιο περίπου ύψος με το κεφάλι της Θεοτόκου, δύο στεφανωμένοι προφήτες κρατούν ανοιχτά ειλητάρια με κείμενο, ενώ στο κάτω μέρος της σύνθεσης, γονατισμένοι εκατέρωθεν του υποποδίου, άλλοι δύο προφήτες συμπληρώνουν το σχήμα, ώστε το σύνολο των έξι μορφών να περιβάλλει την Παναγία ως ουράνια αυλή.
Το πρόσωπο της Παναγίας
Το πρόσωπο της Θεοτόκου φανερώνει τι σημαίνει τεχνική ακρίβεια στην αυγοτέμπερα. Κάτω από το ζεστό, ώχρας χρώμα του δέρματος διακρίνεται ακόμα, σε σημεία όπου ο χρόνος έχει φθείρει το επιφανειακό στρώμα, το πρασινωπό υπόστρωμα που οι αγιογράφοι ονόμαζαν προπλασμό, βάση πάνω στην οποία χτίζονταν σταδιακά οι φωτοσκιάσεις. Η μύτη είναι μακριά και ίσια, τα μάτια αμυγδαλωτά, το βλέμμα στραμμένο ελαφρώς προς τα κάτω, όχι στον θεατή, κάτι που προσδίδει στη μορφή μια απόσταση σχεδόν ιερατική. Τα χείλη, μικρά και σαρκώδη, βάφονται σε μια απόχρωση κοραλί που σπάνια συναντά κανείς σε τόσο καλή κατάσταση διατήρησης σε εικόνα αυτής της ηλικίας.
Πάνω στο μέτωπο διακρίνεται το γνωστό οκτάκτινο άστρο, σύμβολο της αειπαρθενίας, κεντημένο με χρυσές γραμμές πάνω στο βαθύ κόκκινο μαφόριο. Το ίδιο μαφόριο φέρει στις άκρες του χρυσογραφία, εκείνες τις λεπτές, παράλληλες γραμμές χρυσού που προσομοιάζουν πτυχώσεις φωτός πάνω στο ύφασμα, τεχνική που ταυτίζεται σχεδόν αποκλειστικά με τα εργαστήρια της Κρήτης του δέκατου πέμπτου αιώνα και ιδίως με έργα αποδιδόμενα στον Ρίτζο και τον κύκλο του. Ο φωτοστέφανος γύρω από το κεφάλι της χαράσσεται με ομόκεντρους κύκλους, ενώ το χρυσό βάθος γύρω της, τραχύ στην υφή του, δείχνει τα σημάδια μιας επιφάνειας που έχει ζήσει πέντε αιώνες.
Ο μικρός Χριστός
Αν στο πρόσωπο της μητέρας κυριαρχεί η γαλήνη, στο πρόσωπο του παιδιού κυριαρχεί κάτι πιο δύσκολο να αποδοθεί σε λέξεις: η αίσθηση ότι δεν πρόκειται για συνηθισμένο βρέφος. Τα χαρακτηριστικά του Χριστού, το ψηλό μέτωπο, τα σοβαρά μάτια, το στόμα δίχως ίχνος παιδικότητας, ακολουθούν τη γνωστή βυζαντινή σύμβαση του «μικρού γέροντα», όπου η φυσιογνωμία του βρέφους δανείζεται χαρακτηριστικά ενήλικα για να δηλώσει την προϋπάρχουσα θεία σοφία του. Τα μαλλιά του, καστανά και σγουρά, πλαισιώνουν έναν χρυσό φωτοστέφανο όπου διακρίνονται τα μονογράμματα ΙΣ και ΧΣ.
Το ένδυμά του συνδυάζει λευκό χιτώνα με εξωτερικό ιμάτιο σε ώχρα και χρυσό, δουλεμένο πάλι με πυκνή χρυσογραφία που δίνει την εντύπωση κινούμενου φωτός πάνω στο ύφασμα, μια αμφίδρομη τεχνοτροπία που οι μελετητές συνδέουν με την ιταλοκρητική παράδοση. Το δεξί του χέρι υψώνεται σε ευλογία, τα δάχτυλα σχηματίζουν το γνωστό σύμβολο, ενώ το αριστερό συγκρατεί ένα κλειστό ειλητάριο, τον νόμο που ο ίδιος επρόκειτο να εκπληρώσει. Η μικρή κλίση του κεφαλιού προς τη μητέρα, σχεδόν ανεπαίσθητη, είναι ίσως η μόνη λεπτομέρεια που θυμίζει πως πρόκειται, τελικά, και για παιδί.
Οι προφήτες και το θέμα «Άνωθεν οι Προφήται»
Οι τέσσερις μορφές που πλαισιώνουν χαμηλότερα τη σύνθεση δεν είναι απλοί παρευρισκόμενοι. Ανήκουν σε έναν εικονογραφικό κύκλο γνωστό ως «Άνωθεν οι Προφήται», τύπο που έδεσε σταθερά την Παλαιά Διαθήκη με το πρόσωπο της Θεοτόκου, παρουσιάζοντας τους προφήτες ως μάρτυρες μιας υπόσχεσης που η Ενσάρκωση ερχόταν να εκπληρώσει. Ένας από αυτούς, στεφανωμένος και με έκφραση έντονης προσοχής, κρατά στα χέρια του μια μικρογραφία κτηρίου, ένα ροζ κτίσμα με μικρά παράθυρα, που παραπέμπει στις προφητείες περί ναού, είτε πρόκειται για τον Ναό του Σολομώντα είτε για το όραμα ενός νέου, πνευματικού οίκου.
Τα ειλητάρια στα χέρια τους φέρουν κείμενο γραμμένο σε μικρογράμματη γραφή, δύσκολα αναγνώσιμο πια λόγω της φθοράς, πρακτική ωστόσο διαδεδομένη στις εικόνες αυτού του τύπου, όπου κάθε προφήτης «απαγγέλλει» ένα απόσπασμα που η παράδοση συνέδεε με τη γέννηση του Μεσσία. Παρόμοιες συνθέσεις με την ίδια επωνυμία, Κυρία των Αγγέλων, απαντούν και σε άλλες συλλογές μεταβυζαντινής τέχνης, συνήθως αποδιδόμενες στο ίδιο κρητικό περιβάλλον και στην ίδια γενιά εργαστηρίων που δούλευαν γύρω από τον Ρίτζο.
Η εικόνα αυτή, με τα έξι πρόσωπα να την πλαισιώνουν σαν αόρατη αυλή, δεν λειτουργεί μόνο ως αντικείμενο ευλάβειας. Λειτουργεί και ως πυκνό κείμενο, γραμμένο με χρώμα αντί για λέξεις, όπου κάθε λεπτομέρεια, από το άστρο στο μέτωπο της Παναγίας ως το κτίσμα στα χέρια του προφήτη, κουβαλά ένα νόημα που ο σύγχρονος θεατής χρειάζεται να αποκωδικοποιήσει.
H θέση της εικόνας στην ιστορία της τέχνης
Η μεταφορά μιας τέτοιας εικόνας από τα εργαστήρια του Χάνδακα ως την Κέρκυρα δεν αποτελεί ασυνήθιστο γεγονός για την εποχή της. Οι Κρητικοί ζωγράφοι δούλευαν συχνά για δύο αγορές ταυτόχρονα, την ορθόδοξη και την καθολική, προσαρμόζοντας το ύφος τους ανάλογα με την παραγγελία, πρακτική που οι μελετητές περιγράφουν με τους όρους alla maniera greca και alla maniera latina. Τα νησιά του Ιονίου, και ιδιαίτερα η Κέρκυρα, δέχτηκαν μεγάλο μέρος αυτής της παραγωγής, καθώς βρίσκονταν υπό βενετική διοίκηση και διατηρούσαν στενούς εμπορικούς δεσμούς με την Κρήτη ως τα τέλη του δέκατου έβδομου αιώνα, όταν το νησί έπεσε στους Οθωμανούς και πολλοί καλλιτέχνες μετακόμισαν οριστικά προς τα δυτικά.
Ό,τι κάνει τη συγκεκριμένη Κυρία των Αγγέλων ξεχωριστή είναι, πέρα από την ποιότητα εκτέλεσης, και η καλή κατάσταση διατήρησης του χρυσού βάθους και των χρωμάτων, σπάνιο εύρημα για έργο πέντε αιώνων που πέρασε από τόσα χέρια και τόσες μετακινήσεις. Αρκεί κανείς να παρατηρήσει την ιεραρχική διάταξη των μορφών, τη σχέση ανάμεσα σε μητέρα και παιδί, τα σύμβολα των προφητών, για να αντιληφθεί το βάθος του θεολογικού προγράμματος που κρύβεται πίσω από τη σύνθεση.
Η μελέτη τέτοιων έργων ως ιστορικών τεκμηρίων, πέρα από τη λειτουργική τους χρήση, επιτρέπει να διακρίνει κανείς τις εμπορικές διαδρομές, τις καλλιτεχνικές επιρροές και τις τεχνικές καινοτομίες μιας ολόκληρης εποχής. Η Κυρία των Αγγέλων της Κέρκυρας, με το χρυσό βάθος της και τους έξι φύλακές της, παραμένει σήμερα στον ίδιο ναό όπου βρέθηκε πριν από αιώνες, εξακολουθώντας να δέχεται επισκέπτες που δεν γνωρίζουν πάντα τι ακριβώς κοιτάζουν.
