Primorski deo Parge, s kućama koje se penju uz padinu iza lokala na keju.Parga, primorski grad u Epiru naspram ostrva Paksos, amfiteatralno se prostire po padinama iznad jednog zaliva Jonskog mora. Kuće s crepom i obojenim fasadama penju se terasasto od keja, a tvrđava zauzima stenovito poluostrvo između luke i plaže Valtos. S mora se lako uočava koliko je naselje tesno vezano za obalu. Preko nje je održavalo vezu s Krfom, od kojeg je administrativno zavisilo tokom vekova mletačke vlasti.
Položaj na kopnenoj obali davao je Pargi naročit strateški značaj. Za Veneciju je bila trgovačka stanica i isturen oslonac prema Epiru, dok se u zaleđu prostirala osmanska teritorija.
Antička Torina i Plutarhovo svedočanstvo
U širu okolinu Parge obično se smešta antička Torina, primorsko mesto pomenuto u događajima koji su prethodili bici kod Akcijuma 31. godine pre n. e. Ovu identifikaciju treba prihvatiti s oprezom, jer tačan položaj antičkog naselja ostaje neizvestan. Povezivanje Torine s područjem današnjeg grada ne dokazuje da su dva naselja zauzimala isto mesto.
Prema Plutarhu, u životopisu Antonija, Oktavijan je preplovio Jonsko more i zauzeo Torinu, što je izazvalo uznemirenost u Antonijevom taboru, jer su njegove kopnene snage još kasnile. Kleopatra je na tu vest odgovorila igrom reči. Budući da je reč „torine“ značila kutlača, našalila se da nema razloga za strah zato što Cezar sedi na kutlači.
Pisca od događaja koje opisuje deli više od jednog veka. Epizoda čuva način na koji je Kleopatra predstavljana u biografskoj tradiciji, ali topografsko pitanje ne rešava. Na zapadnoj strani brda s tvrđavom sačuvani su ostaci antičkog zida, znak ranije upotrebe ovog položaja. Između tih fragmentarnih tragova i srednjovekovne Parge u izvorima zjape velike praznine.
Četiri veka pod zaštitom Venecije
Ime Parga javlja se u pisanim izvorima početkom XIV veka. Za njenu kasniju sudbinu presudna je bila 1401. godina, kada su stanovnici sklopili ugovor s Venecijom, pa je naselje postalo mletački posed, uz očuvanje povlastica. Administrativna veza s Krfom obezbeđivala je podršku s mora i uključivala grad u mrežu mletačkih uporišta u Jonskom moru.
U praksi je ta zaštita više puta stavljena na probu. Osmanlije su zauzele Pargu 1452, ali se ona dve godine kasnije vratila pod Mlečane, uz doprinos stanovnika Parge i Krfljana. Sredstva za utvrđenja ostajala su skromna, a napadi se nisu prekidali.
Godine 1537. osmanska flota Hajrudina Barbarose razorila je Pargu. Usledila je mletačka obnova 1567. i novo razaranje 1571, tokom pohoda koji su prethodili bici kod Lepanta (Navpakta). Posle tog poslednjeg napada Mlečani su obnovili i proširili tvrđavu, dajući oblik velikom delu utvrđenja koje je i danas sačuvano. U XVII veku naselje je doživelo period blagostanja i počelo da se širi izvan zidina, niz padine ispod tvrđave.
Tvrđava u Pargi
Reljefu brda prilagođena je nepravilna osnova tvrđave. Spoljni bedemi prate stenovite ivice i koriste njihovu prirodnu zaštitu, dok je pristupačna jugoistočna strana ojačana polukružnom kulom. Iznad spoljne kapije sačuvan je natpis s godinom 1707. i imenom zapovednika Marka Teotokisa.
Druga kapija vodi u unutrašnjost kroz uzak, presvođen prolaz. Njen natpis govori o zavisnosti Parge od Krfa, a nešto više uzidan je reljef s krilatim lavom Svetog Marka, amblemom Venecije. Unutar bedema sačuvani su ostaci kasarni s početka XIX veka i ruševine devet crkava. Jedna od njih, zapadno od kapije akropolja, verovatno se može poistovetiti sa starom parohijskom crkvom Svetog Spiridona.
Na najvišoj tački nalazi se dogradnja Ali-paše. U periodu 1819–1820. podignut je snažan unutrašnji zid s poligonalnim bastionom, tako da je nastao zaseban akropolj. Natpisi na njegovoj kapiji nose godinu 1820. i pašino ime. Unutra je sagrađen dvoetažni saraj sa stambenim i pomoćnim prostorijama, među kojima su bili mali hamam i džamija. Prema dokumentaciji grčkog Ministarstva kulture, u drugoj polovini XIX veka tvrđava je zapuštena i postepeno napuštena.
Od pada Venecije do ustupanja 1817. godine
Posle propasti Mletačke Republike 1797. Parga je prešla pod Francuze. Francusko prisustvo prekinula je rusko-osmanska intervencija u Jonskom moru 1798–1799, a potom je usledio Carigradski ugovor iz 1800. Sporazum je predviđao obrazovanje Republike Sedam ostrva pod ruskom zaštitom i osmanskim suverenstvom. Za nekadašnje mletačke posede na kopnenoj obali, među kojima je bila i Parga, određivao je potčinjavanje Osmanskom carstvu uz posebne garancije.
Ta razlika imala je posledice koje će se pokazati kasnije. Parga je održavala bliske veze s Jonskim ostrvima, ali je njen ugovorni status omogućavao Visokoj porti da traži njeno predavanje.
Posle Tilzitskog mira 1807. vratili su se Francuzi. Godine 1814. stanovnici Parge okrenuli su se Britancima, tražeći zaštitu od Ali-paše Janjinskog. On je već bio proširio vlast na ostala nekadašnja mletačka uporišta na obali i, posle Bečkog kongresa, pozvao se na sporazum iz 1800. kako bi zatražio i Pargu.
Sukob između lokalnih očekivanja i britanskih strateških računa razmatra nedavna studija autorke Rosa Maria Delli Quadri. Britanska uprava Jonskih ostrva, na čelu s Tomasom Mejtlendom, pristala je 1817. na aranžman o ustupanju grada osmanskoj strani. Njegovo sprovođenje dovelo bi Pargu pod vlast Ali-paše. Stanovnici su mogli da ostanu ili da odu, uz nadoknadu za imovinu koju bi napustili.
Egzodus stanovnika Parge 1819. godine
U aprilu 1819, nedugo pre predaje grada, stanovnici Parge masovno su otišli na Jonska ostrva, najvećim delom na Krf. Njihov broj se obično navodi oko četiri hiljade. Za njihovu imovinu predviđena je nadoknada s osmanske strane, što, međutim, nije poništavalo gubitak doma i zavičajnih veza.
Uz odlazak se vezuje poznata priča o iskopavanju i spaljivanju kostiju predaka, kako bi se sačuvale od mogućeg skrnavljenja. Epizoda je ušla u istoriografiju i književnost, mada se pojedina kazivanja razlikuju u pogledu sudbine kostiju i načina na koji su prenete. Odlazak stanovnika dobio je tako i drugu sliku – sliku ljudi koji su nastojali da sa sobom ponesu čak i svoje mrtve.
Ustupanje Parge izazvalo je reakcije u Britaniji i našlo se pred Parlamentom. U filhelenskim krugovima Evrope postalo je primer stanovništva koje je napustila sila kojoj je poverilo svoju zaštitu. Đovani Berše je, nadahnut tim događajem, napisao pesmu I profughi di Parga, a Andreas Kalvos posvetio je stanovnicima Parge odu „Εις Πάργαν“ („Pargi“), u čijem je središtu izbor tuđine umesto potčinjenosti. Kasniji povraci pojedinih stanovnika nisu poništili demografski lom iz 1819.
Ujedinjenje s Grčkom
Pod osmanskom upravom Parga je ostala do Prvog balkanskog rata. Dana 23. februara 1913, po tada važećem kalendaru, grčki vojni odred pod komandom potporučnika Angelosa Fecisa ušao je u grad i preuzeo tvrđavu. Oslobođenje je bilo deo operacija u Epiru, dva dana posle zauzimanja Janjine.
Tokom XX veka, uz maslinarstvo i druge poljoprivredne delatnosti u kraju, postepeno se razvijao turizam. Na keju su se otvorili ugostiteljski objekti, a primorsko naselje prilagodilo se potrebama posetilaca. Prema popisu iz 2011, sam grad imao je 2.088 stalnih stanovnika. Taj broj odnosi se na naselje i razlikuje se od broja stanovnika zajednice ili šire opštine Parga.
