Romul i Rem: bratoubistvo na Palatinu i osnivanje Rima

Na početku priče koju su Rimljani pričali o svom gradu stoji smrt jednog brata. Romul, eponimni osnivač Rima, ostaje sam na vlasti kada njegov brat blizanac Rem pogine u sukobu oko novog grada, u nekim verzijama od ruke samog Romula. Tome su prethodili ostavljanje novorođenčadi na Tibru i njihovo spasenje zahvaljujući vučici, epizode koje su postale neodvojivi deo rimskog predanja i kasnije se vratile u evropsku umetnost. Za antičke pisce, međutim, ni okolnosti ubistva ni odgovornost onoga koji je preživeo nisu se podrazumevale same po sebi, a razlike među njihovim pripovestima bitno utiču na to kako se mit čita.

Izvori o Romulu i Remu

Ustaljeni datum osnivanja Rima, 21. april 753. godine p. n. e., spaja dva različita elementa: praznični dan u koji su Rimljani slavili rođendan grada i hronologiju koja je prevladala zahvaljujući proračunima antičkih učenjaka, vezanu pre svega za Marka Terencija Varona. Dvadeset prvog aprila slavile su se Parilije, pastirski praznik za koji je Plutarh smatrao da je stariji od osnivanja grada. Godina je ostala predmet neslaganja: Kvint Fabije Piktor, na primer, smeštao je početak Rima u 748/747. godinu p. n. e., prema olimpijadskoj hronologiji koju mu pripisuje Dionisije iz Halikarnasa.

Krajem 3. veka p. n. e. pisao je Fabije Piktor, prvi poznati rimski istoričar, služeći se grčkim jezikom, a od pretpostavljenog vremena osnivača delilo ga je više od pet vekova. Plutarh beleži da je u mnogim pojedinostima sledio Diokla s Peparetosa, dok je početkom narednog veka Enije pesnički obradio rimsko predanje u spevu Annales. Od tog dela sačuvani su fragmenti, među njima i prizor auspicija koji Ciceron navodi u spisu O proricanju. Opširne pripovesti kojima raspolažemo kasnijeg su datuma: Tit Livije i Dionisije pišu u Avgustovo doba, Ovidije obrađuje mit u Fastima, a Plutarh sastavlja Romulov životopis početkom 2. veka n. e.

O tome kako se to predanje oblikovalo predložena su različita tumačenja. T. P. Wiseman je razvoj priče o blizancima, a posebno lik Rema, povezao s političkim promenama između 367. i 295. godine p. n. e., videći u drugom bratu upućivanje na plebejski deo rimske zajednice. Taj predlog je osporavan, kao što se raspravljalo i o datovanju pojedinih ranih likovnih svedočanstava. Pouzdaniju tačku oslonca unutar pisanog predanja pruža Livijev podatak da su 296. godine p. n. e. edili, braća Ogulnije, postavili likove novorođenčadi pod sise jedne vučice, blizu ficus Ruminalis.

Na Palatinu su, s druge strane, iskopavanja otkrila tragove naseljenosti iz gvozdenog doba. Andrea Carandini je, osim toga, nalaze na severnoj padini protumačio kao deo utvrđenja iz 8. veka p. n. e. i povezao ih s predanjem o osnivanju. Arheološka rasprava tiče se datovanja i namene tih građevina; njihovo pripisivanje samom Romulu ostaje interpretativni predlog i ne potvrđuje ni ličnosti ni epizode mita.

Od Albe Longe do vučičine pećine

U Albi Longi, u Albanskim brdima jugoistočno od Rima, smešta se početak dinastičkog sukoba. Amulije svrgava svog starijeg brata Numitora i primorava njegovu kćer Reu Silviju da postane sveštenica Veste, rimskog božanstva koje odgovara Hestiji. Njeno obavezno devičanstvo služi uzurpatorovoj bezbednosti, jer isključuje rođenje potomaka koji bi mogli da polažu pravo na presto. Kada rodi blizance, ona za njihovog oca proglašava Marsa, rimskog pandana Aresu; Livije, pošto pomene da je bila silovana, s rezervom gleda na božansko očinstvo i navodi više od jednog objašnjenja za njenu tvrdnju.

Amulije naređuje da se novorođenčad bace u reku. Ali pošto se Tibar izlio i glavno korito je nepristupačno, sluge ostavljaju posudu u kojoj ih nose u poplavnoj vodi, a kada se voda kasnije povuče, posuda ostaje na suvom. Spasenje se vezuje za smokvu Ruminalis i, u širem rimskom predanju, za pećinu Lupercal u podnožju Palatina. Vučica prilazi i doji ih, sve dok ih pastir Faustul ne pronađe i ne preda svojoj ženi Aki Larenciji da ih odgaji.

Kod Plutarha se javlja i detlić koji pomaže da se blizanci prehrane, životinja takođe povezana s Marsom. Livije beleži drugačije objašnjenje vučice: prema nekima, pastiri su tako nazivali Larenciju zbog njenog bludničkog života, budući da je latinska reč lupa označavala i bludnicu. To što su ove verzije postojale uporedo pokazuje da se pripovest već u antici mogla čitati s različitim stepenom prihvatanja čudesnog.

Kada odrastu, Romul i Rem otkrivaju svoje poreklo, zbacuju Amulija i vraćaju Numitora na presto. Odluka da osnuju sopstveni grad vraća ih u kraj u kome su bili ostavljeni, ovoga puta sa sledbenicima i s mogućnošću da svaki od njih polaže pravo na vođstvo.

Auspicije: šest lešinara, dvanaest lešinara

Spor se tiče mesta naseljavanja i pitanja ko će novom gradu dati svoje ime. Pošto rođenje blizanaca ne daje jasno prvenstvo po starešinstvu, braća pribegavaju auspicijama, tražeći u pticama božansko odobrenje. U rimskoj obrednoj praksi posmatranje se obavljalo unutar omeđenog okvira koji se nazivao templum, a taj izraz je mogao da označava kako sam određeni prostor tako i odgovarajući deo neba.

Prema Livijevom tekstu, Romul bira Palatin, a Rem Aventin. Rem prvi ugleda šest lešinara, ali kada je znamenje već objavljeno, Romulu se ukaže dvanaest. Sledbenici obojice proglašavaju za kralja svog vođu, pozivajući se na različit kriterijum: na prvenstvo u pojavljivanju ili na veći broj ptica. Obraćanje bogovima tako ostavlja pitanje vlasti otvorenim, jer se dve strane ne slažu oko tumačenja odgovora.

Razlike sežu sve do položaja posmatrača. U Enijevom fragmentu koji je sačuvao Ciceron, Romul se nalazi na visokom Aventinu, dok Plutarh poznaje verziju po kojoj je on lažno objavio da je video dvanaest lešinara, a zaista ih ugledao tek kasnije, kada mu je Rem već prišao. Sumnja u prevaru ovde se pridružuje sporu oko znamenja.

Skok preko zidina: verzije Remove smrti

Livije navodi dve pripovesti o Removoj smrti. U prvoj, prepirka koja usledi posle auspicija prerasta u tuču u kojoj gine jedan od braće, a da se počinilac ne imenuje. U drugoj, koju istoričar označava kao rasprostranjeniju, Rem podrugljivo preskače nove zidine, a razjareni Romul ga ubija i dodaje: „sic deinde, quicumque alius transiliet moenia mea“ — „Tako neka ubuduće prođe svako drugi ko preskoči moje zidine“.

U Romulovom životopisu Plutarh opisuje kako se Rem podsmeva i ometa radove, sve dok ne preskoči jarak koji se kopa duž linije budućeg zida. Prema jednima, udara ga sam Romul, prema drugima njegov drug Celer; u istom sukobu, dodaje biograf, ginu Faustul i njegov brat Plistin, koji su učestvovali u odgajanju dece.

Celera kao ubicu imenuje i Ovidije u četvrtoj knjizi Fasta, gde Rem prezrivo preskače niski zid i biva smrtno pogođen lopatom. Ovde je, međutim, Romul prethodno naredio da se pogubi svako ko pređe zid ili jarak; pripovest stoga udaljava neposredni udarac iz njegovih ruku, a zadržava njegovu vezu sa smrtonosnom zabranom. Na pogrebu on najzad dopušta da se vidi tuga koju je javno obuzdavao. Prizor dobija političku težinu u okruženju Avgustovog doba, kada se lik osnivača mogao povezati s novim vladarom Rima; Svetonije, uostalom, beleži da je bilo predloženo da Oktavijan dobije ime „Romul“, kao drugi osnivač grada. Ta veza pomaže tumačenju, ali sama po sebi ne dokazuje pesnikovu nameru.

Brazda, zid i pomerium

U novijem prepričavanju mita skok se često povezuje sa svetom brazdom, sulcus primigenius, koju je osnivač plugom povlačio oko grada. Plutarh opisuje obred i uputstva pripisuje znalcima iz Etrurije: u plug s bronzanim raonikom upregnuti su bik i krava, a oni koji idu za plugom okreću ka unutra grudve zemlje koje se podižu. Na mestima kapija plug se podiže i ostavlja prekid u brazdi, kako bi prolaz ostao moguć bez skrnavljenja koje bi podrazumevao prelazak preko nepovredivog zida.

U redosledu događaja postoji jedna važna pojedinost: Plutarh smešta taj obred posle Remove smrti i sahrane. Livije, opisujući ubistvo, govori o novim zidinama, dok Ovidije razlikuje brazdu od zida i izričito navodi da je Rem preskočio zid. Poznatu sliku brata koji preskače samu obrednu brazdu treba, dakle, oprezno pripisivati određenom piscu.

S povlačenjem granica povezan je i pomerium, religijski određena granica grada, čiji naziv Plutarh etimološki izvodi iz post murum, „iza zida“. U rimskoj topografiji, međutim, religijska granica i stvarno utvrđenje mogli su da teku različitim linijama. Pomerium je imao značaj za javne obrede i za razlikovanje civilne i vojne sfere, a pravila u vezi s njim poznavala su izuzetke i menjala se. Kao tumačenje mita, Remova smrt može se povezati s nasilnim nametanjem granice nove zajednice; njeno čitanje kao „prve primene zakona“ ostaje, ipak, interpretativna formulacija, naročito kada se razmatra uporedo s gnevom i suparništvom braće.

Bratoubistvo u rimskom pamćenju

Remova krv vraća se u rimsku poeziju kada građanski ratovi traže objašnjenje. U sedmoj epodi Horacije povezuje sukob među građanima s drevnim bratoubistvom i s krvlju nevinog Rema koja pritiska potomke. Lukan, koji u 1. veku n. e. piše o ratu između Cezara i Pompeja, takođe podseća da su prve zidine bile natopljene bratskom krvlju. Reč je o čitanjima političkog nasilja kroz priču koja je njihovim čitaocima već bila poznata, pri čemu se mrtvi brat vraća u sadašnjost grada.

U petoj knjizi Fasta Ovidije Remu daje i glas posle smrti. Njegova senka javlja se Faustulu i Aki Larenciji i traži da posreduju kod Romula kako bi mu bile ustanovljene počasti; iz navodnih Remuria pesnik izvodi ime Lemurija, majskog praznika posvećenog dusima mrtvih. Ta etimologija pripada pesničkom tumačenju kalendara praznika i treba je čitati u tom okviru.

Kasnije, u delu O Božjem gradu (15.5), Avgustin poredi Romula s Kainom, koji je u Knjizi postanja prikazan kao osnivač grada i koji je takođe ubio svog brata. On ipak zadržava teološku razliku: sukob Romula i Rema otkriva podeljenost zemaljskog grada protiv samog sebe, dok sukob Kaina i Avelja pripada suprotstavljenosti zemaljskog i nebeskog grada.

Vučica u bronzi i na papiru

Od svih slika mita najšire prepoznatljiva ostala je vučica koja doji blizance. Čuvena bronzana skulptura s Kapitola bila je deo poklona antičkih bronzi iz Laterana koji je papa Siksto IV 1471. godine učinio rimskom narodu. Njeno tradicionalno pripisivanje etrurskoj radionici iz 5. veka p. n. e. dovedeno je u pitanje: radiokarbonsko datovanje organskih ostataka iz livačkih jezgara, u studiji koju su Lucio Calcagnile i saradnici objavili 2019. godine, ukazuje na nastanak u 11–12. veku n. e. Neslaganje je vidljivo i u načinu na koji se delo predstavlja, jer onlajn kataloška jedinica Kapitolskih muzeja zadržava antičko datovanje. Dva novorođenčeta kasniji su dodaci iz doba renesanse i tradicionalno se, bez sigurnosti, pripisuju Antoniju del Pollaiuolu.

Na Hollarovoj grafici koja prati ovaj članak dojenje zauzima gotovo celu površinu. Bakropis je datovan 1652. godinom i pripada seriji od šest ploča koje je boemski grafičar Wenceslaus Hollar izradio prema crtežima Giulija Romana iz zbirke Nicolasa Laniera, namenjenim štukaturnim medaljonima u Palazzo Te u Mantovi. List iz zbirke Metropolitan Museum of Art ima dimenzije 10,9 × 14,6 cm i nosi kataloški broj 17.50.18-119.

Telo vučice pruža se nadesno, s jednom zadnjom nogom oslonjenom na stenu levo i s glavom koso okrenutom ka posmatraču. Uspravne uši i otvorena čeljust, iz koje viri jezik, daju životinji izraz budnosti, dok guste šrafure produbljuju senku ispod njenog trbuha. Napred sedi jedno dete, leđima okrenuto nama, s jednom rukom na tlu i drugom podignutom ka sisi; iza njega drugo leži i okreće se ka telu vučice da bi sisalo. Prostor dole desno zauzima natpis s imenima Romana i Hollara, datumom i pomenom zbirke Lanier, izvan tamne zone u kojoj se prepliću male figure.