Mastorohorija: Pirsojani, Vurbijani, Gorgopotamos i Plikati

U Mastorohorijama kod Konice, na padinama Gramosa i u širem kraju oko Sarandaporosa, graditeljski zanat je generacijama određivao radni život stanovnika. Iz ovih planinskih naselja polazile su družine koje su preuzimale gradnje daleko od zavičaja, noseći sa sobom tehničko znanje i vraćajući se sa iskustvom stečenim u drugim krajevima. Pirsojani i Vurbijani spadaju među najstarija središta ove tradicije, dok se u Gorgopotamosu naročito razvilo drvorezbarstvo. Plikati pripada istom planinskom svetu, sa sopstvenom istorijom zajednice.

Ipak, potrebno je jedno pojašnjenje u vezi sa nazivom. Istorijski i kulturni pojam „Mastorohorija” – doslovno „sela majstora graditelja” – ima širu upotrebu od naziva nekadašnje opštine Mastorohorija. Toj opštini, sa sedištem u Pirsojaniju, pripadala su i sva četiri sela, sve do njenog ukidanja i pripajanja njenih naselja opštini Konica administrativnom reformom iz 2010. godine.

Rad izvan granica sela

Težak reljef i ograničene mogućnosti za obradu većih površina doprineli su okretanju građevinskim zanatima. Tu specijalizaciju jačalo je šegrtovanje uz starije majstore, unutar družina i kroz porodične veze. Univerzitetska dokumentacija o epirskim majstorima graditeljima opisuje prenošenje znanja na samom gradilištu, gde je mlađi postepeno učio da prepozna svojstva materijala i zahteve gradnje.

Radne grupe, poznate bulukije, predvodio je protomastoras, glavni majstor koji je tražio poslove i ugovarao pogodbe. U družini su učestvovali zanatlije različitih struka i šegrti, sa nejednakom odgovornošću i zaradom. Polazilo se obično posle poklada, a vraćalo pred zimu, iako ovaj sezonski obrazac nije obuhvatao svaki slučaj pečalbe.

Za međusobno sporazumevanje majstorima su služila kudaritika, tajni stručni govor koji je razgovore družine štitio od nepozvanih. Njegova upotreba bila je vezana za svet rada u kojem su pristup zanatu i porudžbinama imali neposredan značaj za opstanak porodice.

Pirsojani, graditeljska tradicija i njena svedočanstva

U Pirsojaniju je graditeljski zanat zauzeo središnje mesto u privredi sela, uz sitnu poljoprivredu i stočarstvo. Radne seobe njegovih stanovnika objašnjavaju zašto je istorija razmerno malog naselja povezana sa građevinama u mnogim drugim krajevima. Selo je bilo polazište za rad, ali i mesto u koje su se zanatlije vraćale, čuvajući porodične obaveze i veze.

Među njegovim vrednim zdanjima nalaze se crkve Svetog Nikole i Svetog Đorđa. Druga je zanimljiva po svojoj konstrukciji i unutrašnjem ukrasu, u kojem se drvorezbarstvo susreće sa slikarstvom. Na crkvenim građevinama može se pratiti ta saradnja zanata, koja se često gubi kada celo delo uopšteno pripišemo „majstorima”.

Poseban značaj ima građa prikupljena za Muzej epirskih majstora graditelja. Alati i ugovori, fotografije radova, zapisi o putevima pružaju mogućnosti za proučavanje koje prevazilaze posmatranje sačuvanih zdanja. Jedan ugovor, na primer, može da osvetli ekonomsku stranu gradnje, koju dovršeni izgled zgrade ostavlja skrivenom.

Vurbijani i mesto obrazovanja

Zajedno sa Pirsojanijem, Vurbijani se navodi kao jedno od najvećih majstorskih sela u kraju. U njegovoj istoriji, međutim, ističe se i obrazovna delatnost. Stara sholarhija, grčka škola srednjeg stepena, bila je značajna ustanova za širu okolinu, jer je zajednicu povezivala sa školskim obrazovanjem i sa profesionalnim putevima koji su prevazilazili građevinarstvo. Odgovarajući zapis Nacionalnog tehničkog univerziteta u Atini beleži rad sholarhije već u XIX veku.

Ova strana omogućava potpunije čitanje istorije sela. Stručna specijalizacija postojala je uporedo sa nastojanjem da deca steknu i druge mogućnosti, a održavanje obrazovne ustanove podrazumevalo je zalaganje koje je prevazilazilo potrebe jednog domaćinstva.

Među crkvenim spomenicima Vurbijanija nalazi se crkva Presvete Bogorodice (Panagije), sa vrednim templonom i ikonama slikara iz Hionadesa. Njihovo prisustvo otkriva umetničke veze među susednim zajednicama, gde su se različite struke mogle sresti na istom zdanju.

Gorgopotamos, staro Turnovo drvorezbara

Gorgopotamos kod Konice, ranije poznat kao Turnovo, bio je značajno središte drvorezbarstva. Turnovske zanatlije prihvatale su crkvene poslove i radove u kućama, sa posebnom specijalizacijom za ukrašavanje hramova. Temploni i episkopski tronovi zahtevali su poznavanje crtanja, odgovarajuću pripremu drveta i istrajan ručni rad.

U studiji Ekaterini Polimeru-Kamilaki o turnovskim drvorezbarima, čiji su odlomci uvršteni u obrazovnu publikaciju Λαογραφία – Παραδοσιακός πολιτισμός („Folklor – tradicionalna kultura”), porodica se pojavljuje kao glavni prostor prenošenja zanata. Šegrti su počinjali od pomoćnih poslova i pod nadzorom glavnog majstora napredovali ka crtanju.

Ukrasne motive rezbari su crpli iz prirode i iz biblijskih priča. Prenošenje crteža na drvo moglo je da se obavi pomoću probušenog papira i praha, kako bi linije bile utisnute pre nego što počne rezbarenje. Podjednako presudan bio je izbor materijala. Orahovo drvo se široko koristilo, dok su mlađe zanatlije, poput Vasiliosa Skalistisa, radile i sa robolom, munikom.

Plikati i veze planinske zajednice

Na padinama Gramosa, Plikati povezuje istoriju Mastorohorija sa planinskim okruženjem i kretanjima stanovnika. Njegov položaj blizu grčko-albanske granice daje poseban značaj proučavanju ove zajednice, jer su se lokalne veze oblikovale u promenljivim istorijskim okolnostima.

Arhivska etnografija Hrisanti Vasaku, sa Univerziteta u Janjini, proučava Plikati kroz porodično pamćenje i organizaciju zajednice. Bračne veze sa susednim naseljima, među kojima su Gorgopotamos i Vurbijani, bile su povezane sa radnim seobama i privrednom razmenom. Srodstvo je tako otvaralo puteve komunikacije među selima, uprkos udaljenosti i teško prohodnom terenu.

Kuća u odsustvu majstora

Višemesečna pečalba uticala je na svakodnevicu onih koji su ostajali. Ženama je pripadao veliki deo brige o domaćinstvu i poljskih radova, a porodica je dugo morala da funkcioniše bez muškaraca koji su radili daleko. Arhitektonska studija Ismini Cumpari o Mastorohorijama ispituje upravo taj odnos između rada, društvene organizacije i nastanjenog prostora.

Iz tog ugla zanimljive postaju i obične kuće, a ne samo upečatljive javne zgrade. Raspored njihovih prostorija odgovarao je potrebama porodice, čuvanju zaliha i sezonskim promenama života. Za njihovo proučavanje potrebni su arhitektonski snimci i svedočenja ljudi koji su u njima živeli, naročito kada je reč o namenama prostorija koje su se u međuvremenu promenile.