Perykles, syn Ksantypa, z Cholargos: życie, polityka i obraz w źródłach antycznych

Państwo ateńskie nazywało go oficjalnie „Perykles, syn Ksantypa, z Cholargos”. Nazwa składała się z trzech członów: imienia własnego, patronimiku i demotyku, czyli nazwy demu, niewielkiej jednostki administracyjnej Attyki, do której obywatela wpisywano po osiągnięciu pełnoletności i za której pośrednictwem uczestniczył on w życiu fyli, w wojsku i w urzędach, zgodnie z reformą Klejstenesa. Pod tym mianem znany był człowiek, który miał dać swoje imię całej epoce. Ta trójczłonowa nazwa mówi więcej, niż pozwala dostrzec, gdyż od początku wpisuje Peryklesa w system, któremu on sam miał służyć i który miał przekształcić. Napis na rzymskiej hermie watykańskiej zastępuje natomiast demotyk etnikiem ΑΘΗΝΑΙΟΣ i pokazuje, jak polityk z Cholargos stał się dla potomnych symbolem samych Aten. Cholargos należał do fyli Akamantis. Jego nazwa przetrwała do dziś w gminie na wschodnich przedmieściach stolicy, dokładne położenie starożytnego demu nie zostało jednak ustalone z całą pewnością.

Alkmeonida po matce, syn zwycięzcy spod Mykale

Żaden autor starożytny nie podaje roku jego urodzenia, który na podstawie tego, co wiemy o jego wieku i karierze, ustala się na około 495 r. p.n.e. Jego ojcem był Ksantyp, polityk wygnany na drodze ostracyzmu w 484 r., który powrócił na mocy powszechnego odwołania wygnańców przed bitwą pod Salaminą i poprowadził Ateńczyków do zwycięstwa pod Mykale w 479 r. Matką była Agaryste, bratanica Klejstenesa, z rodu Alkmeonidów. Ród ten związał swoje imię z upadkiem Pizystratydów, ale także z dawną zmazą, świętokradczą rzezią zwolenników Kylona w VII wieku. Ta zmaza, zaznaczmy to od razu, nigdy nie miała pójść w zapomnienie. Spartanie powołają się na nią w 432 r., żądając od Ateńczyków wypędzenia Peryklesa jako skalanego, jak opowiada Tukidydes. Herodot, piszący kilka dziesięcioleci później, podaje, że Agaryste śniło się, iż urodziła lwa, a kilka dni później wydała na świat Peryklesa. Nie komentuje tego snu, który współcześni interpretatorzy odczytują bądź jako pochwałę, bądź jako aluzję do nadmiernej władzy jednego człowieka w demokracji.

Wiadomości o jego wykształceniu pochodzą głównie od Plutarcha. Wymienia on muzyka Damona, któremu przypisuje rolę doradcy politycznego, Zenona z Elei, a przede wszystkim Anaksagorasa z Kladzomen, filozofa, który nauczał, że światem porusza umysł. Od Anaksagorasa Perykles miał się według tradycji nauczyć wzniosłości wymowy i pogardy dla zabobonów. Obraz polityka filozofa wiele zawdzięcza zapewne późniejszym szkołom, a już Platonowi. Pierwsze publiczne wystąpienie młodego Alkmeonidy jest natomiast poświadczone epigraficznie: w 472 r. jako chorega sfinansował wystawienie Persów Ajschylosa, tragedii o Salaminie, gdzie walczył również jego ojciec.

Od upadku Areopagu do długotrwałego przywództwa

Na scenie politycznej pojawia się w 463 r., wśród oskarżycieli Kimona. Kimon, wówczas najpotężniejszy z Ateńczyków, stanął przed sądem pod zarzutem przekupstwa po wyprawie na Tasos i został uniewinniony. Zaraz potem, w 462/1 r., Perykles znajduje się w otoczeniu Efialtesa, polityka, który odebrał Areopagowi, radzie byłych archontów, większość jego kompetencji politycznych, by przekazać je Radzie Pięciuset, Zgromadzeniu Ludowemu i sądom ludowym. Efialtes wkrótce potem został zamordowany, a Perykles stanął na czele stronnictwa, którego siłą był lud miasta i floty. Źródła wiążą z jego imieniem trzy posunięcia, które zmieniły oblicze demokracji ateńskiej:

1. Wynagrodzenie heliastów. Była to zapłata dla zasiadających w sądach ludowych, która umożliwiła także ubogim korzystanie z praw politycznych. Ustrój polityczny Ateńczyków ze szkoły arystotelesowskiej przedstawia je jako przeciwwagę dla prywatnej szczodrości bogatego Kimona.
2. Ustawa z 451/0 r. Zgodnie z nią obywatelem był wyłącznie ten, kto urodził się z dwojga rodziców Ateńczyków.
3. Przeniesienie skarbca Związku Delijskiego. Skarbiec przeniesiono z Delos do Aten, najprawdopodobniej w 454/3 r. Akt ten przypieczętował stopniowe przekształcenie przymierza teoretycznie równorzędnych miast w hegemonię ateńską.

Jego najważniejszym przeciwnikiem w tych latach był Tukidydes, syn Melezjasza, krewny Kimona, nie zaś historyk. Ów Tukidydes piętnował wykorzystywanie pieniędzy sprzymierzeńców na upiększanie Aten i około 443 r. został poddany ostracyzmowi. Odtąd, pisze Plutarch, Perykles był co roku wybierany strategiem, przez piętnaście kolejnych lat. Trzeba jednak wyjaśnić, co oznaczał ten urząd. Strateg był jednym z dziesięciu wybieralnych dowódców wojskowych miasta i nie miał żadnej instytucjonalnej przewagi nad kolegami. Rozliczał się ze swojego urzędowania i mógł zostać odwołany. Władza Peryklesa opierała się na jego umiejętności przekonywania Zgromadzenia. Dlatego słynna ocena Tukidydesa, że ówczesne Ateny były „λόγῳ μὲν δημοκρατία, ἔργῳ δὲ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή”, czyli z nazwy demokracją, w rzeczywistości zaś rządami pierwszego obywatela, opisuje wpływ polityczny, a nie urząd, a już na pewno nie tyranię.

Skarbiec przymierza i budowle Akropolu

Z okresem programu budowlanego wiążą się dwa pokoje. Pierwszym był pokój z Persją, który źródła łączą z poselstwem Kalliasa w 449 r. i którego historyczność wciąż budzi spory. Drugim był pokój trzydziestoletni ze Spartą z 446/5 r., zawarty po powstaniu na Eubei i utracie Megary. W tych latach Perykles zwrócił się ku rozbudowie miasta, realizując program bez precedensu w świecie greckim. Budowę Partenonu rozpoczęli w 447 r. architekci Iktinos i Kallikrates, a jego wystrój rzeźbiarski ukończono około 432 r. Propyleje Mnesiklesa wznoszono od 437 do 432 r. i nigdy ich nie ukończono. Na południowym stoku stanął Odeon, kryta budowla przeznaczona na zawody muzyczne. Nadzór nad całością sprawował, według Plutarcha, rzeźbiarz Fidiasz, przyjaciel Peryklesa. Erechtejon i świątynia Ateny Nike powstały w przeważającej części już po jego śmierci. Nie przeszkadza to liście UNESCO przypisywać całego zespołu zabytków V wieku ambitnym planom ateńskiego polityka.

Budowle te opłacono w dużej mierze ze składek sprzymierzeńców. Przeciwnicy Peryklesa, wciąż według Plutarcha, zarzucali mu, że stroi miasto niczym próżną kobietę za pieniądze Hellady, zgromadzone na wojnę z Persami. On zaś odpowiadał, że Ateńczycy są winni sprzymierzeńcom jedynie ochronę. Ten sam biograf wyjaśnia, że Perykles chciał zapewnić pracę i zarobek rzeszy rzemieślników, którzy nie służyli we flocie. Wyjaśnienie wydaje się logiczne, być może jednak przypisuje politykowi V wieku myśli epoki znacznie późniejszej. Hegemonia miała zresztą i drugie oblicze. Były kleruchie, czyli osady obywateli ateńskich na ziemiach sprzymierzeńców: na Chersonezie Trackim, na Naksos i na Andros. Były kolonie w Thurioi w południowej Italii i w Amfipolis w Tracji. Było wreszcie surowe stłumienie odstępstwa Samos w latach 440–439, po długim oblężeniu, którym kierował sam Perykles.

Życie prywatne i procesy przyjaciół

Jego pierwszą żoną była krewna, która wcześniej poślubiła bogatego Hipponikosa. Z tego małżeństwa miał dwóch synów, Ksantypa i Paralosa, i rozwiódł się, jak pisze Plutarch, za jej zgodą. Następnie związał się z Aspazją z Miletu, kobietą wykształconą i ulubionym celem poetów komicznych. Jako nie-Ateńczyczka Aspazja nie mogła, na mocy ustawy samego Peryklesa, dać mu dzieci uprawnionych do obywatelstwa ateńskiego. Ich syn, Perykles Młodszy, uzyska obywatelstwo ateńskie dopiero na mocy specjalnej uchwały ludu, gdy ojciec straci już synów z pierwszego małżeństwa.

Na ostatnie lata przed wojną Plutarch datuje serię procesów wymierzonych w otoczenie Peryklesa. Fidiasza oskarżono o sprzeniewierzenie materiałów przeznaczonych na chryzelefantynowy posąg Ateny. Aspazję sądzono za bezbożność, a oskarżycielem był poeta komiczny Hermippos. Anaksagorasa ścigano na podstawie uchwały wieszcza Diopejtesa wymierzonej w tych, którzy nie wierzyli w bogów. Historycy są podzieleni co do tego, ile w tych opowieściach prawdy historycznej. Nie jest jasne, w jakim stopniu czerpią one z komedii lub z pamfletów Stesimbrotosa z Tasos, autora współczesnego Peryklesowi, lecz mu wrogiego. Nie wiadomo też na pewno, kiedy dokładnie należy je datować. Żadnej odpowiedzi na te pytania nie można uznać za pewną.

Wojna, mowa pogrzebowa i zaraza

Tukidydes uważał konflikt ze Spartą za nieunikniony z powodu strachu, jaki budziła potęga Aten. Wojna wybuchła w 431 r. Wcześniej Ateny tak zwanym dekretem megarejskim zamknęły przed Megarejczykami porty swojej hegemonii i ateńską agorę, a Perykles przekonał Zgromadzenie do odrzucenia spartańskich ultimatów. Jego strategia była prosta w założeniach i bezwzględna w wykonaniu. Mieszkańcy wsi mieli schronić się za murami łączącymi miasto z Pireusem, a pola pozostawić na pastwę najazdów. Ateny nie miały przyjmować bitwy na lądzie, lecz oprzeć się na flocie i dochodach z hegemonii, nie podejmując nowych podbojów, dopóki trwała wojna.

Zimą 431/0 r. Perykles wygłosił mowę pogrzebową ku czci pierwszych poległych w wojnie. Tekst zapisał Tukidydes w drugiej księdze swojej historii. Zwłaszcza od XIX wieku stał się on najbardziej znaną pochwałą demokracji ateńskiej, ustroju, w którym władza należy do większości, prawa jednakowo chronią wszystkich, a zasługi stoją wyżej niż pochodzenie. Sam Tukidydes zastrzega jednak na początku swojego dzieła, że przytaczane przez niego mowy oddają ogólną myśl mówców, a nie ich dokładne słowa. Mowa pogrzebowa Peryklesa jest zatem po części także mową pogrzebową Tukidydesa, napisaną przez kogoś, kto znał już wynik wojny. Niemiecki malarz Philipp Foltz namalował romantycznego Peryklesa w korynckim hełmie i białym himationie, na tle ukończonego Akropolu. Fotograficzna reprodukcja obrazu znalazła się w albumie poświęconym monachijskiemu Maximilianeum. Dzieło pokazuje, jak bardzo ta mowa stała się już częścią europejskiej wyobraźni politycznej.

Latem 430 r. w przeludnionym mieście wybuchła zaraza, epidemia, której współczesne badania nie utożsamiły z całą pewnością z żadną znaną chorobą. Rozgniewani Ateńczycy odebrali mu urząd stratega i ukarali go grzywną. Wkrótce potem ponownie wybrali go strategiem. W tym czasie epidemia zabrała mu siostrę i obu synów. Plutarch opowiada, że Perykles, który dotąd nie płakał publicznie, wybuchnął płaczem, gdy składał wieniec na ciele Paralosa. Zmarł jesienią 429 r., dwa i pół roku po wybuchu wojny według Tukidydesa, po długiej chorobie. Przyjaciołom, którzy wyliczali jego trofea, miał odpowiedzieć, że zawdzięczał je także szczęściu. Za większą chlubę uważał to, że żaden Ateńczyk nie przywdział z jego powodu żałoby.

Między Tukidydesem a komedią: Perykles w źródłach

Perykles nie pozostawił pism, a jego obraz składa się ze świadectw, które się ze sobą nie zgadzają. Tukidydes, jego współczesny i wielbiciel, sformułował swoją ostateczną ocenę po klęsce 404 r. Chciał przeciwstawić rozważne przywództwo Peryklesa jego następcom, którzy jego zdaniem schlebiali ludowi i wciągnęli miasto w zgubne przedsięwzięcia, takie jak wyprawa sycylijska. Poeci komiczni tamtej doby, Kratinos, Teleklejdes, Hermippos i Eupolis, nazywali go Olimpijczykiem i przedstawiali jako Zeusa o ogromnej głowie. Kpili z niego także jako ze „schinokefala”, którego głowa przypominała podłużną bulwę cebuli morskiej. Arystofanes w Acharnejczykach kazał mu grzmieć i ciskać błyskawice z powodu Megarejczyków. Plutarch wreszcie napisał jego żywot około 100 r. n.e., mniej więcej pięć wieków później. Zestawił go z Rzymianinem Fabiuszem Maksymusem i czerpał jednocześnie z Tukidydesa, z komedii i ze Stesimbrotosa. Powstał portret, w którym demagog z pierwszych lat przeistacza się w arystokratycznego przywódcę wieku dojrzałego, a do tej przemiany współczesny historyk podchodzi z rezerwą.

Do tej samej podwójnej tradycji należy także jego twarz. Pliniusz Starszy podaje, że rzeźbiarz Kresilas wykonał brązowy portret Peryklesa Olimpijczyka. Zachowane marmurowe kopie, z wysokim hełmem korynckim uniesionym nad czoło, uważa się za wywodzące się od tego pierwowzoru. Hełm, oznakę stratega, tłumaczy się dziś jako manifestację urzędu, który Perykles sprawował nieprzerwanie przez piętnaście lat. Natomiast Plutarch wyjaśnia, że artyści woleli go, aby nie pokazywać jego wydłużonej, nieproporcjonalnej głowy, z której komediopisarze nieustannie szydzili. Herma watykańska z napisem ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΞΑΝΘΙΠΠΟΥ ΑΘΗΝΑΙΟΣ należy do serii popiersi wybitnych Greków eksponowanych w Sali Muz Museo Pio-Clementino. Dzieła te pochodzą, według Muzeum, z czasów cesarza Hadriana i zostały odnalezione w tak zwanej Willi Kasjusza koło Tivoli. Tam, mniej więcej pięćset pięćdziesiąt lat po swojej śmierci, człowiek z Cholargos, którego współobywatele znali zarówno jako Olimpijczyka, jak i jako schinokefala, stał w hełmie stratega pośród portretów innych wybitnych Greków.

Źródła i bibliografia

• Arystoteles. Ἀθηναίων Πολιτεία, 26-27.
• Herodot. Ἱστορίαι, 6.131.
• Jones, H. S. (red.), popr. J. E. Powell (1942). Thucydidis Historiae. Oxford: Clarendon Press. Ἱστορίαι 2.65.
• Musei Vaticani. Museo Pio-Clementino. Sala delle Muse.
• Perrin, B. (tłum.) (1916). Plutarch’s Lives, t. III: Plutarch, Pericles. Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Pliniusz Starszy. Naturalis Historia, 34.74.
• Stadter, P. A. (1989). A Commentary on Plutarch’s Pericles. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
• UNESCO World Heritage Centre (1987). Acropolis, Athens.