Jeźdźcy wśród zgromadzonego tłumu przed budynkiem z drewnianym balkonem. Miejsca i daty nie ustalono.W Naousie to muzyka „Genitsaroi i Boules” wyznacza drogę, jaką grupa, zwana bouloúki, przemierza miasto. Przy dźwiękach zurny i daouli każdego tancerza wywołuje się z domu; następnie różne melodie towarzyszą przemarszowi i postojom w poszczególnych dzielnicach. Ten obrzędowy porządek opisuje karta w Krajowym Rejestrze Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, która dokumentuje związek muzyki z ruchami uczestników. W 2020 roku zwyczaj wpisano do krajowego rejestru Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Grecji.
Zygia i podział brzmienia
Zygia to niewielki zespół instrumentów grających razem w tradycyjnym wykonaniu. Zurna (gr. zournás), głośny instrument z podwójnym stroikiem, wraz z daouli, dużym bębnem dwumembranowym, tworzą charakterystyczne zestawienie tego rodzaju, spotyka się jednak także skład z dwiema zurnami i jednym daouli. Wówczas primadoros prowadzi melodię, a pasadoros, czyli basadoros, utrzymuje zazwyczaj iso – dźwięk burdonowy, który podtrzymuje całe brzmienie. Drugi muzyk może też włączać się w niektóre frazy melodyczne, jak wyjaśnia opis organologiczny w serwisie ceti.gr.
Konkretne przykłady praktyki z Naousy zachowało wydawnictwo Lyceum Greczynek z 2000 roku, poświęcone rodzinie Psathasów. W nagraniach z 1969 roku Vangelis Psathas gra na zurnie, a jego brat Dimitris na daouli. W materiale z 1999 roku słychać dwie zurny, Vangelisa i jego syna Dimitrisa, z daouli Antonisa Psathasa. Wydawnictwo Lyceum Greczynek pozwala więc prześledzić również zmieniające się składy zespołu.
Trzcinowa „tsampoúna” zurny
W górnej części instrumentu znajduje się podwójny stroik, niewielki element z trzciny nazywany też „tsampoúna”. Przywiązuje się go do cienkiej metalowej rurki, kanéli, którą z kolei osadza się w kléftisie, na górnym końcu drewnianego korpusu. Budowę instrumentu opisuje rekord Zournás Ośrodka Badań nad Folklorem Greckim Akademii Ateńskiej.
Pod wpływem dmuchu oba języczki stroika zaczynają drgać. Melodię kształtują palcowanie i prowadzenie oddechu, a doświadczeni zournatzídes stosują oddech permanentny, by przedłużyć ciągłość dźwięku: podczas krótkiego wdechu przez nos powietrze zatrzymane w jamie ustnej nadal zasila instrument. Opis zurny, oparty na pracy Fivosa Anogianakisa, wyjaśnia ponadto, jak palcowanie i dmuch służą melodycznym ozdobnikom. Odpowiedni fragment udostępnia serwis ceti.gr.
Daouli i muzyczny krok
Bębniarz uderza w skórzane membrany dwiema różnymi pałkami. Cięższy pobijak, kópanos, daje głębsze uderzenia, cienka witka, vérga, wyższe i lżejsze. Naciąganie skór wymaga staranności, ponieważ od niego zależy także różnica brzmienia między obiema stronami instrumentu, jak opisano w serwisie ipet.gr.
Na tych zróżnicowanych uderzeniach opierają się kroki. Bębniarz śledzi frazę melodyczną i odpowiada na ruch tańca, zwłaszcza gdy zmienia się ustawienie grupy.
Patinada towarzyszy procesyjnemu przemarszowi z jednego placu na drugi. Grecki Pandekt Tańca opisuje ustawienie w dwóch rzędach, w którym tancerze w określonych momentach muzyki zwracają się ku sobie twarzami. Zmiany te wiążą się ze spotkaniem szabel, tak zwanych pales. Zapis w serwisie dance-pandect.gr pokazuje, jak ściśle muzyka podąża za gestami pochodu.
Melodie ulicy i dzielnice
Związek melodii z miejscem wyjaśnia folklorysta Takis Baitsis w swojej relacji ustnej dla archiwum Istorima. Na drodze ku rozstajom Lamnia wspomina Thourios Rigasa. Z Kammeny w stronę Pouliany rozbrzmiewa patinada z Pouliany, natomiast w rejonie Mitropoli zaczyna się patinada z Ypatros, przy której bouloúki przechodzi przez most Batania.
Od Kioski w stronę Agios Georgios rozlega się, według tej samej opowieści, „Kampana”. Później, w pobliżu Alonii, przychodzą melodia „Kateva Lenkou” i patinada z Alonii. Narrator wielokrotnie odróżnia praktyki zapamiętane z dawniejszych czasów od tych, które obowiązywały w czasie wywiadu; to rozróżnienie powinno towarzyszyć również lekturze świadectwa w Istorima Archive.
W dokumentacji fonograficznej Lyceum Greczynek patinady oddzielono od tańców wykonywanych na postojach. „Papadia” i „Makrinitsa” figurują na przykład jako tańce, natomiast „Pouliana” i „Kampana” jako patinady. W katalogu Lyceum Greczynek zachowano ich nazwy wraz z odpowiednimi nagraniami.
Muzyczna architektura zwyczaju staje się zatem uchwytna w przejściach. W miarę jak bouloúki posuwa się naprzód, znawca rozpoznaje po melodii dzielnicę i etap drogi. Tancerz słyszy zmianę, będąc już w ruchu, trzymając swoje miejsce obok pozostałych i czekając na sygnał do kolejnego gestu.
Strój i „prósopos”
Przygotowanie Genitsarosa zaczyna się w domu, z pomocą bliskich, którzy dbają o strój i mocują srebrne ozdoby. Gdy przybywa bouloúki i rozlega się Zalistos, tancerz pozdrawia je z okna lub balkonu, z uniesionymi rękami i drgnięciami tułowia. Potem schodzi, żegna się z rodziną i dołącza do grupy. Karta Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Grecji opisuje też to powitanie z podskokami, od których dźwięczą metalowe ozdoby.
Prósopos z tarámpoulo, udokumentowany w zbiorach Lyceum Greczynek w Naousie, łączy maskę z misternym zawojem. W skatalogowanym obiekcie maska ma podkład z grubego płótna bawełnianego z gipsem, a od wewnątrz pokrywają ją warstwy wosku. Określenie „maska woskowa” oddaje więc tylko jeden z materiałów, z których ją wykonano.
Na białej powierzchni wymalowano czarne brwi i wąsy, policzki i usta zaznaczono czerwienią. Na czole widnieje okrągły złoty znak. Drobne otwory służą oczom, nosowi i ustom, a pod tarámpoulo znajduje się wełniana czapeczka, do której mocuje się maskę. Szczegóły te dotyczą konkretnego obiektu muzealnego w serwisie searchculture.gr.
Przed ratuszem przywódca na chwilę unosi maskę, by ujawnić swoją tożsamość i poprosić o zwyczajowe pozwolenie na odprawienie obrzędu. Późnym popołudniem, na Alonii, uczestnicy odsłaniają twarze i do tańca mogą już dołączyć dawni Genitsaroi bez stroju. Pochód kieruje się następnie ku Kammenie, gdzie odbywa się ostatni taniec dnia, zgodnie z opisem w rejestrze Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Grecji.
Źródła i bibliografia
- Akademia Ateńska, Ośrodek Badań nad Folklorem Greckim. „Ζουρνάς”. Rekord kolekcji w serwisie SearchCulture.gr.
- Ανωγειανάκης, Φ. (1991). Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα. Wyd. 2. Ateny: Melissa. Fragmenty cyfrowe: „Ο ζουρνάς” i „Το νταούλι”.
- Lyceum Greczynek w Naousie. „Πρόσωπος με ταράμπουλο παραδοσιακής φορεσιάς Γενίτσαρου (Μπούλας) Νάουσας”. Katalog kolekcji w serwisie SearchCulture.gr.
- Λύκειον των Ελληνίδων (2000). Νάουσα Ημαθίας, Μπούλες, Χοροί και Πατινάδες από το έθιμο της Αποκριάς με ζουρνατζήδες την οικογένεια του Βαγγέλη Ψαθά. Dwie płyty CD i drukowana broszura. Teksty: Fivos Anogianakis, Takis Baitsis i Lefteris Drandakis.
- Μπάιτσης, Τ. „Η προσήλωση του λαογράφου Τάκη Μπάιτση στην προβολή και στην προστασία του εθίμου Γενίτσαροι και Μπούλες”. Wywiad ustny przeprowadzony przez Antonię Markoviti. Archiwum Istorima, EL-17048.
- Όμιλος Γενίτσαροι και Μπούλες (2019). „Γενίτσαροι και Μπούλες της Νάουσας”. Karta elementu, Krajowy Rejestr Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Grecji, wpis z 2020 roku.
- Pandekt Tańca Greckiego. „Πατινάδα στη Νάουσα”. Encyklopedia tańca greckiego, hasło E-A8D7E.
