Przystrojone białe konie wśród stolików na oświetlonej, brukowanej ulicy. Zdjęcie towarzyszące opisowi konnego udziału w Święcie Byka.W Agia Paraskevi na Lesbos święto świętego Charalampiusza związało się z wotywną ofiarą z byka, którego mięso przeznaczano na kiskek, wspólną potrawę uczestników odpustu. Wokół tej ofiary narosło świętowanie, które wychodziło daleko poza miejsce pielgrzymki i obejmowało ulice oraz kawiarnie wsi. Emigranci wracali na święto, spotykali krewnych i brali udział w uroczystościach, podtrzymując więzi, które codzienne życie na obczyźnie wystawiało na próbę. Właśnie temu związkowi święta z emigracją poświęcone są w szczególności badania nad „Świętem Byka”.
Od lutowego wspomnienia do letniego odpustu
Cerkiew wspomina świętego Charalampiusza 10 lutego. Wielki odpust w Agia Paraskevi ma jednak własny kalendarz. Starszy zapis etnograficzny podaje, że odbywał się w ostatniej dekadzie maja, przed Wniebowstąpieniem; badania terenowe Evy Johanne Håland odnotowały go w 1992 roku w dniach 26–29 czerwca, a opublikowane w 2024 roku studium Theodory Charalampi sytuuje go obecnie w pierwszym tygodniu lipca. Na przesunięcie terminu wpłynęły egzaminy szkolne oraz dążenie do przyciągnięcia większej liczby gości, jak wyjaśnia odnośne studium naukowe.
Dla zewgadów, rolników uprawiających ziemię przy pomocy zwierząt pociągowych, opieka świętego dotyczyła bezpośrednio ich utrzymania. W pobożności ludowej zdrowie i płodność inwentarza łączyły się z nadzieją na dobre zbiory. Wół, który zaginął lub zachorował, mógł odebrać gospodarstwu możliwość uprawy pola.
Miejscowa tradycja i ofiara z byka
Pochodzenie odpustu tłumaczy miejscowa opowieść, znana w kilku wariantach. W okresie osmańskim rolnik z Agia Paraskevi szukał zaginionego wołu w okolicy Tawros, gdy stanął oko w oko ze zbójcą. Według tradycji ocalał dzięki wstawiennictwu świętego Charalampiusza i odzyskał zwierzę. Opowieść ciągnie się dalej: kapłan i starszyzna wsi przybyli na miejsce cudu, gdzie ustanowiono doroczne święto. W badaniach etnograficznych historia ta funkcjonuje jako legenda założycielska odpustu.
Kurbani, w miejscowym użyciu występujące także jako „kulbani”, miało konkretnego fundatora, lecz jego odbiorcą była cała społeczność. Fundator pokrywał koszt zwierzęcia; potrawę przyrządzoną z jego mięsa rozdzielano między uczestników odpustu. Christos Ioannidis w rozprawie doktorskiej poświęconej świętu interpretuje ofiarę jako rytualny dar dla wsi i bada, jak za jej pośrednictwem odnawiały się więzi emigrantów z rodzinną społecznością.
Kiskek i praca nocy
Po uboju rozpoczynało się, w historycznie poświadczonej formie zwyczaju, przygotowanie kiskeku. Mięso gotowało się przez całą noc w wielkich kotłach, a potem dodawano pszenicę i gotowano dalej, aż potrawa nabrała gęstej, kleistej konsystencji. Osobne studium etnograficzne analizuje miejsce wspólnego posiłku w pielgrzymce, śledząc całą drogę od ofiarowania zwierzęcia do rozdzielenia pożywienia.
W zapisie terenowym z 1992 roku przy kotłach pracowali mężczyźni. Rano wciąż mieszali masę w dymie, z oczami łzawiącymi od palenisk. Za gotową potrawą kryły się godziny pracy, trwającej nadal, gdy nadciągali kolejni pielgrzymi.
Po Boskiej Liturgii i pobłogosławieniu potrawy przez kapłana następowało rozdzielanie. Uczestnicy czekali z naczyniami, często po to, by zabrać porcje także dla tych, którzy zostali w domu. Połączenie ofiary wotywnej ze wspólnym posiłkiem spotyka się również podczas innych świąt na Lesbos, z różnicami w składnikach i w miejscowych nazwach.
Opisy publicznego uboju wymagają jednak wyraźnego określenia czasu. Theodora Charalampi podaje w swoim studium z 2024 roku, że po protestach dotyczących traktowania zwierząt zaniechano publicznego zabijania oraz rozdawania krwi obecnym. Spostrzeżenie to wpisuje się w jej szersze badania nad świętami na Lesbos i przemianami praktyk świątecznych.
Przystrojone konie i wyścigi
Na ulicach wsi uwagę przyciągają jeźdźcy. Pielęgnacja koni i przystrajanie uprzęży należą do ich publicznej obecności podczas święta, a konni towarzyszą przemieszczaniu się uczestników odpustu.
Na załączonym zdjęciu widać dwa białe konie w czarnej, zdobionej uprzęży, z żółtopomarańczowymi plecionymi ozdobami za siodłami. Po prawej w siodle siedzi kobieta z małym dzieckiem przed sobą, po lewej mężczyzna dosiada drugiego konia. Stoliki sięgają niemal do zwierząt, na oświetlonym bruku przed sklepami.
Szczególne miejsce w odpuście zajmują wyścigi konne. Zapis z 1992 roku opisuje zorganizowane gonitwy z warunkami udziału i wręczaniem nagród, w których jeźdźcy ścigali się na oklep. Dla wielu młodszych uczestników wyścigi były głównym powodem przyjazdu, a przygotowania do nich trwały od odpustu do odpustu.
Kapele wśród jeźdźców
Razem z konnymi przemieszczali się także muzycy. W archiwum kultury muzycznej północnego Morza Egejskiego Uniwersytetu Egejskiego zachował się zapis fotograficzny z 1996 roku, na którym kompania złożona z trąbki, klarnetu i daouli (bębna) towarzyszy jeźdźcom podczas Święta Byka. To samo archiwum obejmuje dokument z 1995 roku z innym składem: klarnet i skrzypce wraz z daouli. Fotografie utrwalają konkretne zespoły muzyczne i pozwalają zobaczyć, jak różne instrumenty współistniały podczas tego samego święta.
Instrumenty dęte blaszane mają w tej muzycznej historii własne miejsce. Na fotografii z biesiady odpustowej w 1953 roku widać puzon obok instrumentów smyczkowych i innych, a starszy dokument, z 1950 roku, przedstawia zespół z dwoma puzonami. Raz muzycy podążają za jeźdźcami, kiedy indziej stoją pośród grup biesiadników, a kawiarnia i ulica stają się przedłużeniem zabawy.
Źródła i bibliografia
- Charalampi, T. (2024). Feasts in Lesbos: Highlighting the Social and Cultural Changes. International Journal of Humanities and Social Science, 14, 385–395.
- Håland, E. J. (2014). The Legend and Popular Festival of Agios (Saint) Charalampos, and its Parallels in the Wider Greek Context, Ancient and Modern. Folk Life, 52(1), 13–48.
- Håland, E. J. (2022). Bull Sacrifice and Communal Meal — Kesketsi: Pilgrimage at a Greek Saint’s Feast. Mediterranean Review, 15(2), 1–27.
- Ιωαννίδης, Χ. (1997). Το πανηγύρι του Αγίου Χαραλάμπους στην Αγία Παρασκευή Λέσβου: Το κουλμπάνι ως τελετουργική συγκρότηση της κοινοτικής ταυτότητος. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Egejski. Streszczenie w repozytorium instytucjonalnym.
- Uniwersytet Egejski, Αρχείο Μουσικού Πολιτισμού Βορείου Αιγαίου [Archiwum Kultury Muzycznej Północnego Morza Egejskiego]. [Kompania towarzyszy jeźdźcom podczas Święta Byka, 1996]. Dokument fotograficzny.
