T. M. Pafilis·
Sztuka greckaSztuka postbizantyjska

Teofan Strelitzas Bathas: święty Jakub Pers

Święty Jakub Pers w całej postaci, z krzyżem, kopulastym nakryciem głowy i brązowoczerwonym płaszczem, malowidło Teofana.
Teofan Strelitzas Bathas, Święty Jakub Pers, 1527. Katolikon monasteru św. Mikołaja Anapafsasa, Meteory.

Wśród stojących świętych w dolnej strefie katolikonu monasteru św. Mikołaja Anapafsasa na Meteorach uwagę przyciąga święty Jakub Pers, ubrany w niezwykły strój: kopulaste nakrycie głowy z zawiniętym ku górze czerwonym rondem, kosztowne, nakładające się na siebie tkaniny i długie, zwisające rękawy, spod których wysuwają się ramiona okryte węższymi, ochrowymi szatami. Malowidło ścienne wykonał kreteński mnich Teofan Strelitzas, zwany też Bathasem lub Teofanem Kreteńczykiem, w ramach dekoracji świątyni ukończonej w październiku 1527 roku. Pod łukiem, który obramowuje postać, święty stoi frontalnie, trzymając krzyż blisko twarzy.

Ciasna świątynia i wczesna sygnatura

Kształt zespołu klasztornego wyznaczyła wąska platforma skalna, która wymusiła wznoszenie budynków w kolejnych kondygnacjach. Wśród nich znajduje się niewielki katolikon o nieregularnym rzucie i ściśniętym układzie krzyża wpisanego, do którego od zachodu przylega liti, przedsionek kryty drewnianym stropem. Na powierzchniach tego ciasnego wnętrza Teofan rozmieszcza liczne przedstawienia, pozostawiając postaciom świętych w całej sylwetce dolną strefę ścian, najbliżej wiernego.

Inskrypcja fundacyjna zachowała jego podpis: „χείρ Θεοφάνη μοναχοῦ τοῦ ἐν τῇ Κρήτη Στρελίτζας” („ręka mnicha Teofana Strelitzasa z Krety”). Według hasła w Pandektisie ta zapisana z błędami ortograficznymi inskrypcja z 1527 roku jest najwcześniejszą znaną wzmianką o malarzu. W Wielkiej Ławrze na Athosie w 1535 roku formuła staje się krótsza: „διά χειρός κυρού Θεοφάνη μοναχού” („ręką pana Teofana, mnicha”), a to samo hasło tłumaczy pominięcie nazwiska rodowego i pochodzenia jako oznakę sławy, jaką malarz zdążył tymczasem zdobyć. Różnica ta dopuszcza taką hipotezę, choć sama w sobie nie odsłania okoliczności, w jakich powstały obie inskrypcje.

Urodzony najpewniej w Heraklionie w ostatnim piętnastoleciu XV wieku, Teofan był już mnichem, gdy pracował w Anapafsas. Zmarł w tym samym mieście w lutym 1559 roku. Malowidła z Meteorów pozostają jego najstarszym znanym, sygnowanym i datowanym zespołem monumentalnym.

W dokumentacji UNESCO malowidła z 1527 roku uznano za zasadniczy punkt odniesienia dla cech ikonograficznych i stylistycznych malarstwa postbizantyńskiego, którego wpływ rozszerzył się szeroko i utrzymywał przez długi czas. Ich znaczenie dotyczy zatem także dziejów malarstwa cerkiewnego daleko poza samym monasterem.

Postawa, krzyż i płaszcz pod łukiem

Na głębokim, niemal czarnym granatowym tle wyróżnia się ochrowy nimb, obwiedziony czerwonym i białym pasem. Niżej tło przechodzi w szarość i kończy się ciemnoczerwoną strefą, na której stoją buty. Ze stopami lekko rozstawionymi i czubkami zwróconymi w różne strony, święty zachowuje frontalność tułowia, a nierówny rozkład fałd nadaje postawie pewną swobodę.

W prawej dłoni, po lewej stronie patrzącego, trzyma niemal pionowo smukły, jasny krzyż. Palce obejmują długie drzewce, które wznosi się obok głowy. Lewa dłoń opada przed talię i przytrzymuje zdobiony brzeg płaszcza, zbierając tkaninę w drobne fałdy.

Smukła postać zyskuje bryłę przede wszystkim dzięki strojowi. W obrębie twarzy długie, kasztanowe włosy i broda, wyraźnie rozdzielona na dwa faliste końce, wnoszą inny, delikatniejszy ruch wokół nieruchomych rysów. Spojrzenie pozostaje skierowane na widza.

Strój wschodniego dostojnika

Przy szyi widać zielonkawy fragment szaty spodniej z ochrową taśmą. Na niej rozpościera się ciemnogranatowa suknia, której fałdy wyznaczają wyraziste szarobiałe linie: wąskie i niemal poziome wokół tułowia, niżej wydłużają się, w miarę jak tkanina opada ku butom. Prostokątna ochrowa naszywka zdobi przód sukni na wysokości brzucha, a na prawym ramieniu świętego widnieje szerszy pas z ciemnym ornamentem roślinnym o spiralnych wiciach.

Szczególnej uwagi wymagają rękawy. Wąskie, ochrowe rękawy spodnie okrywają przedramiona i pokryte są cienkimi poprzecznymi liniami, natomiast wierzchnie, o wiele dłuższe, zwisają po bokach z otwartymi wylotami i zdobionymi zakończeniami. Ich wewnętrzna strona oddana jest jasnym tonem. W talii owinięta jest złamanobiała tkanina w czerwone i ciemne pasy, zawiązana z przodu, z jednym końcem opadającym ukośnie; jej położenie pozwala rozpoznać w niej pas z tkaniny.

Brązowoczerwony płaszcz okrywa lewe ramię i owija dolną część ciała, odsłaniając miejscami jaskrawoczerwoną podszewkę. Skupiska białych kropek tworzą na tkaninie drobne kwiatowe ozdoby. Wzdłuż brzegów biegną rzędy większych białych punktów, niczym haft perłowy, które krzyżują się ukośnie na piersi i ciągną aż do dolnych fałd. Na skraju niebieskiej sukni szeroki ochrowy pas wypełniają czarne, wijące się pędy.

Nawet pośród tak bogatego stroju wyróżnia się nakrycie głowy. Jego szaroniebieska kopuła, podzielona ciemnymi pionowymi liniami, dźwiga na szczycie ochrową kwiatową ozdobę. Szerokie czerwone rondo unosi się po bokach w ostre końce z jasnymi plamkami, a nad czołem sterczy druga, pionowa ozdoba, ochrowa i w kształcie liścia.

Jako wschodni możnowładca ukazany jest Jakub dzięki temu strojowi, z zastrzeżeniem, że chodzi o malarskie oddanie jego pochodzenia i pozycji społecznej w ramach postbizantyńskiej tradycji ikonograficznej. Szaty nie można traktować wprost jako świadectwa rzeczywistego ubioru perskiego dworzanina z V wieku.

Według tradycji synaksarionu Jakub zajmował wysokie stanowisko na dworze Jazdegerda I, panującego w latach 399–420, oraz jego następcy, Bahrama V. Uwiedziony łaską królewską, złożył ofiarę bożkom, dopóki list od matki i żony nie skłonił go do skruchy. Nastąpiły publiczne wyznanie wiary i męczeństwo przez kolejne okaleczenia, zakończone ścięciem. Kościół wspomina go 27 listopada.

Na malowidle z Anapafsas o męczeńskim statusie świadczy krzyż. Ciało przedstawiono jako nienaruszone, a wystawny strój pozostaje dominujący, co pozwala widzowi połączyć pozycję dworską z późniejszym wyznaniem wiary. To powiązanie jest interpretacyjnym odczytaniem przedstawienia.

Dla kreteńskiego zaplecza malarza paralelę oferuje studium Tsigaridasa, w którym ikonę Zaśnięcia Bogurodzicy, pochodzącą z Kalambaki i przechowywaną w monasterze Warlaama, przypisano Teofanowi i datowano na 1527 rok. Atrybucja opiera się na pokrewieństwie ikonograficznym z Zaśnięciem w Anapafsas oraz na cechach stylistycznych przywodzących na myśl Andreasa Ritzosa. Dotyczy innego dzieła i tematu, rzuca jednak światło na związek monumentalnego malarstwa Teofana z tradycją kreteńskich ikon przenośnych.

Oblicze i zapis imienia

Twarz świętego Jakuba Persa z rozwidloną brodą, kasztanowymi puklami i kopulastym nakryciem głowy z czerwonym rondem.
Oblicze i ozdobne nakrycie głowy świętego Jakuba Persa. Teofan Strelitzas Bathas, 1527, monaster św. Mikołaja Anapafsasa.

Na fotograficznym detalu wyraźniej odczytać można modelunek twarzy. Brązowy proplasmos, czyli ciemniejsza warstwa podkładowa karnacji, pozostaje widoczny wokół oczu i wzdłuż policzków, a na nim rozkładają się jaśniejsze ochrowe tony. Delikatne białe pociągnięcia pędzla skupiają się pod oczami i po bokach nosa. Łukowate brwi unoszą się ku środkowi czoła, nad dużymi, migdałowymi oczami o rudobrązowych tęczówkach.

Długi, wąski nos sięga niemal do cienkich wąsów, które okalają czerwone usta. W brodzie faliste linie podążają za wzrostem włosów i rozdzielają się u dołu na dwa wyraźne końce. Tak samo opracowane są pukle opadające po obu stronach szyi, nieco powyżej ramion.

Na ciemnym tle, poza nimbem, białe litery podają tożsamość świętego. Po lewej stronie patrzącego biegnie pionowo „Ο ΑΓ(ΙΟΣ) ΙΑΚΩΒΟΣ”. Po prawej czytamy „Ο ΠΕΡCΙC”, z sigmami w formie księżycowej i jotą w miejscu ety w słowie „Πέρσης”.

Odczyt w języku nowogreckim

Obie części inskrypcji czyta się łącznie: „Ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης”, czyli „Święty Jakub Pers”.

Na fotografiach widać liczne uszkodzenia, choć postać pozostaje dobrze czytelna. Sieć drobnych spękań rozchodzi się po nakryciu głowy i nimbie, a jej odgałęzienia sięgają twarzy. Większe ubytki warstwy malarskiej występują na lewym ramieniu świętego i wokół talii, a niżej wyraźny, niemal pionowy ubytek przecina szatę i dochodzi do buta. Fotografia pozwala opisać te zmiany; ich dokładny zasięg i charakter wymagałyby badania konserwatorskiego.

Zachowały się jednak subtelne przejścia tonalne wokół oczu, linie brody i duże partie dekoracji tkanin. W miejscu, gdzie lewa dłoń przytrzymuje płaszcz, białe punkty obszycia nadal podążają za drobnymi fałdami między palcami.

Źródła i bibliografia