
Na północnej stronie sklepienia prezbiterium, w katolikonie św. Mikołaja w monasterze Filantropinon na wyspie w Janinie, przypowieść o miłosiernym Samarytaninie rozwija się w długim, wąskim pasie. Czyta się go od lewej do prawej, od bramy warownego miasta aż do gospody, a kolejne epizody opowieści Łukasza (10,30–35) łączą się w obrębie jednego skalistego krajobrazu. Malowidło należy do drugiej fazy dekoracji świątyni, z 1542 roku, tak jak odnotowuje ją archiwum Aristotelisa Mentzosa Uniwersytetu Arystotelesa w Salonikach. Samarytanin pojawia się cztery razy, z obliczem Chrystusa, a przy głowie wędrowca, który wpadł w ręce zbójców, wypisano imię Adam.
Monaster Filantropinon i trzy fazy jego malowideł ściennych
W latach 1291/92 Michał Filantropen, potomek znakomitego rodu bizantyńskiego wywodzącego się z Konstantynopola, odnowił cerkiew św. Mikołaja, o czym informuje inskrypcja nad wejściem do katolikonu. Monaster znany jest również jako monaster Spanosa. Leży na południowo-zachodnim krańcu wyspy, na wzniesieniu wyższym niż pozostałe klasztory nad jeziorem, obok monasteru Dilios. Należy do niewielkiego zespołu siedmiu monasterów, który przeżywał rozkwit w XVI wieku, gdy Janina stała się głównym ośrodkiem kulturalnym i gospodarczym północno-zachodniej Grecji, jak zauważa poświęcona mu strona Uniwersytetu w Janinie.
Katolikon, jednonawową bazylikę, ozdobiono malowidłami w trzech fazach na przestrzeni mniej więcej trzech dekad. Pierwszy wystrój pochodzi najprawdopodobniej z lat 1531/32 i przypisuje się go inicjatywie hieromnicha Neofita Filantropena. Malarz pozostaje nieznany. W tej fazie Myrtali Acheimastou-Potamianou rozpoznała pierwsze arcydzieło miejscowej szkoły epirockiej. W swoim studium o malarstwie monumentalnym XVI wieku przeciwstawia ją bardziej powściągliwym, zamkniętym kompozycjom Teofanesa Kreteńczyka i przypisuje malarzom z Epiru „silne wyczucie dramatyzmu” oraz „narracyjną elokwencję”.
Dziesięć lat później, w latach 1541/42, ihumen Joasaf Filantropen odnowił świątynię. Drewniane dachy nawy i narteksu zastąpiono sklepieniami, a program ikonograficzny, wierny stylowi pierwszej fazy, objął tympanony, łuki, sklepienia i większą część narteksu. Również to malarstwo nie jest sygnowane. Uniwersytet w Janinie przypisuje je Frangosowi Katelanosowi. Charikleia Koilakou w studium o warsztacie Kontarisów powołuje się na Manolisa Chatzidakisa i Eugenię Drakopoulou, którzy przypisują mu malowidła w sklepieniu nawy, w tympanonach ścian i w górnej części narteksu. Zaznacza jednak, że badacze nie są zgodni co do autorstwa niektórych przypisywanych mu zespołów. O sklepieniu prezbiterium, gdzie znajduje się przypowieść, żadne z tych dwóch źródeł nie wypowiada się wprost.
W 1560 roku od podstaw wzniesiono i ozdobiono malowidłami trzy egzonarteksy. Uniwersytet w Janinie wymienia tu malarzy z Teb, Frangosa i Georgiosa Kontarisów. Acheimastou-Potamianou łączyła ich z monasterem ostrożniej, jako „najprawdopodobniej” autorów malowideł z tamtego roku.
Od bramy miasta do gospody
Opowieść zaczyna się od miasta z blankami, wewnątrz którego wznosi się budowla z kopułą. W ciemnym otworze bramy, wąskimi linijkami, wypisano początek wersetu o człowieku, który schodził z Jerozolimy do Jerycha. Tuż poniżej, wyprostowana przed murem, stoi postać w czerwonym płaszczu narzuconym na zieloną tunikę z haftowanym kołnierzem. Ma wieniec z liści na kręconych włosach i trzyma cienką łodygę zakończoną u góry małą kiścią liści. Jej miejsce pod inskrypcją wskazuje na wędrowca przed nieszczęściem, wciąż odzianego i wciąż stojącego.
Obok wybucha przemoc. Cztery ciemne postacie otaczają mężczyznę o bladej twarzy, który odchyla głowę do tyłu. Niektóre wznoszą kije, inne chwytają go i szarpią za szatę. Zbójcy z Ewangelii stali się demonami. Wyżej, za wzgórzem, grupa podobnych postaci oddala się z czerwonym odzieniem, a jedna z nich trzyma laskę zawiniętą u góry. Obok nich inskrypcja mówi o obdarciu, ciosach i odejściu zbójców. Mężczyzna zostaje na ziemi, na wznak pod stopami napastników, z nagim ciałem usianym ciemnymi plamami ran i białą tkaniną wokół bioder. W lewym dolnym rogu werset kończy się słowami, że zostawili go na pół umarłego.
Nad sceną, między stromymi skałami, przechodzą kapłan i lewita, każdy z własną inskrypcją, obaj z nimbem. Kapłan ma na sobie szatę z bogato zdobionym pasem na piersi, otwarte dłonie i spojrzenie skierowane w dół. Lewita ma długie, rozczochrane włosy i gęstą brodę, a jego szatę oddano fakturą przypominającą sierść. Nimby u postaci, które opowieść wprowadza tylko po to, by pokazać, jak przechodzą obok, tłumaczy najpewniej alegoryczna lektura, którą odsłania imię rannego.
Od środka kompozycja należy do Samarytanina. Najpierw schyla się głęboko ze stoku ku miejscu, w którym leży ranny, a w jego nimbie widać ramiona krzyża. Zaraz potem, klęcząc, ujmuje jedną ręką nadgarstek mężczyzny, a drugą przechyla ciemne naczynie, z którego wylewa płyn na jego twarz. Głowa rannego jest już owinięta białą tkaniną, a broda jest teraz siwa. Ciemny himation Samarytanina łamie się w kanciaste fałdy z białymi światłami i wydyma na plecach, o wiele obszerniejszy, niż wymagałaby tego postawa.
W trzecim epizodzie niesie go na ramionach. Głowa rannego przechyla się obok jego głowy, naga ręka zwisa w dół, a za Samarytaninem wystają nogi owinięte bandażami. Nigdzie nie przedstawiono zwierzęcia, choć inskrypcja wyżej, między wieżą a gospodą, mówi o jucznym zwierzęciu, na które Samarytanin wsadził rannego. Gospoda to dwukondygnacyjny budynek z łukowymi otworami i dachem krytym dachówką, a czerwona tkanina rozpięta jest od jej dachu do wieży naprzeciwko. Przed nią Samarytanin, już stojący, wręcza gospodarzowi monety z opowieści. W prawym dolnym rogu ranny siedzi na wpół leżąc na łożu, z opatrunkami na głowie, rękach i nogach.
Ten sam człowiek pojawia się więc sześć razy, a Samarytanin cztery. Nie ma ram, które oddzielałyby epizody. Wyznaczają je grzbiety skał, budowle i inskrypcje.
Adam na drodze do Jerycha
Imię zapisano dwukrotnie przy głowie mężczyzny: za pierwszym razem, gdy leży porzucony pod stopami demonów, za drugim, gdy Samarytanin wylewa na niego oliwę i wino. Utożsamienie to ma długą prehistorię w wykładzie przypowieści. Orygenes w 34. z Homilii o Ewangelii Łukasza przekazuje objaśnienie jednego z prezbiterów. Według niego schodzący człowiek to Adam, Jerozolima to raj, Jerycho świat, a zbójcy wrogie moce. Kapłan to Prawo, lewita prorocy, a Samarytanin Chrystus. Rany oznaczają nieposłuszeństwo, zwierzę ciało Pana, a gospoda, która przyjmuje każdego, kto chce wejść, Kościół. Obietnica Samarytanina, że powróci, oznacza powtórne przyjście.
Kilka z tych punktów stało się widocznych w malowidle. Zbójców namalowano jako demony, Samarytanin ma nimb z krzyżem, a ranny nosi imię Adam. Zgodnie z tą samą logiką nimby kapłana i lewity stają się zrozumiałe, jeśli obie postacie odczyta się, jak w alegorii, jako Prawo i proroków.
Mniej pewny jest związek z brakiem zwierzęcia. Inskrypcja wspomina o nim, obraz jednak pokazuje Samarytanina, który sam niesie Adama na ramionach. Skoro alegoria utożsamiała zwierzę z ciałem Pana, malowidło zdaje się stapiać jedno i drugie w jedną postać. Ta interpretacja opiera się wyłącznie na porównaniu obrazu i tekstu i nie wynika z żadnego świadectwa o zamiarach malarza czy ihumena Joasafa.
Inskrypcje z Ewangelii według świętego Łukasza
Dziewięć inskrypcji towarzyszy epizodom słowami Ewangelii, każda obok sceny, którą komentuje. Na ciemnym tle wypisano je białymi literami, na jasnych powierzchniach skał ciemnymi. W dwóch miejscach dodano imię Adama. Malarz kopiuje swobodnie. Czasownik κατέβαινεν zapisano fonetycznie jako ΚΑΤΕΒΕΝ w bramie i ΚΑΤΕΒΕΝΕΝ w wersecie kapłana, w którym brakuje też partykuły δέ. Imiesłów ἐκδύσαντες staje się formą osobową (ΕΞΕΔΥΣΑΝ). Werset lewity jest skrócony i pomija zarówno wyrażenie o miejscu, do którego przybył, jak i słowa καὶ ἰδών. Na drzwiach gospody można odczytać kwotę, jaką Samarytanin dał gospodarzowi: dwa denary.
Transkrypcję podano wersalikami, bez spiritusów i akcentów zaznaczonych w oryginale. Skróty rozwiązano w nawiasach okrągłych, a litery czytelne tylko częściowo uzupełniono w nawiasach kwadratowych. Inskrypcje podano w kolejności lektury kompozycji.
- W bramie miasta
ΑΝ(ΘΡΩΠ)ΟΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΒΕΝ ΑΠΟ Ι(ΕΡΟΥΣΑ)ΛΗΜ ΕΙΣ ΙΕΡΙΧΩ - Nad demonami
Κ(ΑΙ) ΛΗΣΤΑΙΣ ΠΕΡΙΕΠΕΣΕ ΟΙ Κ(ΑΙ) ΕΞΕΔΥΣΑΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν Κ(ΑΙ) ΠΛΗΓΑΣ ΕΠΙΘΕΝΤΕΣ ΑΠΗΛΘΟΝ - Na dole po lewej
ΑΦΕΝΤΕΣ ΗΜΙΘΑΝΗ ΤΥΓΧΑΝΟΝΤΑ - Nad kapłanem
ΚΑΤΑ ΣΥΓΚΥΡΙΑΝ ΙΕΡΕΥΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΒΕΝΕΝ ΕΝ ΤΗ ΟΔΩ ΕΚΕΙΝΗ Κ(ΑΙ) ΙΔΩΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΑΝΤΙΠΑΡΗΛΘΕΝ - Obok lewity
ΟΜΟΙΩΣ ΔΕ Κ(ΑΙ) ΛΕΥΙΤΗ(Σ) ΑΝΤΙΠΑΡΗΛΘΕ - Na skałach pośrodku
ΣΑΜΑΡ(ΕΙ)ΤΗΣ ΔΕ ΤΙΣ ΟΔΕΥΩΝ ΗΛΘΕ ΚΑΤ ΑΥ(ΤΟ)Ν Κ(ΑΙ) ΙΔΩΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΕΣΠΛΑΓΧΝΙΣΘΗ - Tuż poniżej
Κ(ΑΙ) ΠΡΟΣΕΛΘΩΝ ΚΑΤΕΔΗΣΕ ΤΑ ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΑΥ(ΤΟ)Υ ΕΠΙΧΕΩΝ ΕΛΑΙΟΝ Κ(ΑΙ) ΟΙΝΟΝ - Między wieżą a gospodą
ΕΠΙΒΑΣΑΣ ΔΕ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΕΠΙ ΤΟ ΙΔΙΟΝ ΚΤΗΝΟΣ - Na drzwiach gospody
ΕΔΩΚΕΝ ΤΩ ΠΑΝΔΟΧ[ΕΙ] ΔΥΟ ΔΗΝΑΡΙΑ - Przy głowie rannego
ΑΔΑ[Μ] i ΑΔΑΜ
Przekład na język polski
Przekład obejmuje inskrypcje przedstawienia, czyli fragmenty Łukasza 10,30–35 oraz dwa zapisy imienia Adama, w kolejności transkrypcji.
- Pewien człowiek schodził z Jerozolimy do Jerycha.
- I wpadł w ręce zbójców, którzy go obdarli, a zadawszy mu rany, odeszli,
- zostawiając go na pół umarłego.
- Przypadkiem schodził tą drogą pewien kapłan, a gdy go zobaczył, przeszedł drugą stroną.
- Podobnie i lewita przeszedł drugą stroną.
- A pewien Samarytanin, będąc w podróży, przybył do niego, a gdy go zobaczył, wzruszył się głęboko.
- I podszedł, opatrzył mu rany, zalewając je oliwą i winem.
- I wsadziwszy go na swoje juczne zwierzę…
- Dał gospodarzowi dwa denary.
- Adam, dwukrotnie.
Źródła i bibliografia
- Uniwersytet Arystotelesa w Salonikach, Archiwum Aristotelisa Mentzosa. Monastery of Agios Nikolaos of Philanthropinoi, Lake Pamvotida, Ioannina, Greece: Interior, The good Samaritan, sanctuary vault, north side (1542). BYZART Project.
- Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Μ. (1992). Ζητήματα μνημειακής ζωγραφικής του 16ου αιώνα. Η τοπική ηπειρωτική σχολή. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 16, 13–32.
- Κοιλάκου, Χ. (2001). Επισήμανση τοιχογραφιών του εργαστηρίου των θηβαίων ζωγράφων Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή στην περιοχή της γενέτειράς τους. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 22, 191–208.
- Uniwersytet w Janinie, Wydział Historii i Archeologii. St Nicholas Monastery (Philanthropene Monastery).
Cytuj ten artykuł
Jak cytować ten artykuł
Pafilis, T. M. „Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie w monasterze Filantropinon”. Grecka Encyklopedia, 21 listopada 2026. https://www.elpedia.gr/pl/przypowiesc-milosierny-samarytanin-monaster-filantropinon/.
Pafilis, T. M. (2026, 21 listopada). Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie w monasterze Filantropinon. Grecka Encyklopedia. https://www.elpedia.gr/pl/przypowiesc-milosierny-samarytanin-monaster-filantropinon/
Pafilis, T. M. „Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie w monasterze Filantropinon”. Grecka Encyklopedia, 21 listopada 2026, https://www.elpedia.gr/pl/przypowiesc-milosierny-samarytanin-monaster-filantropinon/. Dostęp .
Pafilis, T. M. (2026) „Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie w monasterze Filantropinon”, Grecka Encyklopedia, 21 listopada. Dostępne na: https://www.elpedia.gr/pl/przypowiesc-milosierny-samarytanin-monaster-filantropinon/ (Dostęp: ).





