
W północnej połowie zachodniego sklepienia kolebkowego cerkwi Świętych Apostołów w Salonikach zachowała się Wajoforos, czyli mozaika Wjazdu Chrystusa do Jerozolimy. Naprzeciw niej, w połowie południowej, znajduje się Przemienienie. Przedstawienie należy do wystroju przypisywanego patriarsze Konstantynopola Nifonowi I i tradycyjnie datowanego na lata jego patriarchatu (1310–1314). Dendrochronologiczne badania drewna ze świątyni doprowadziły jednak także do późniejszej propozycji datowania jej budowy, około 1329 roku lub nieco później. Wraz z pozostałymi scenami Dodekaortonu, cyklu dwunastu wielkich świąt, Wjazd przeznaczono do górnej strefy naosu, ponad kamiennym gzymsem biegnącym na wysokości impostów kolumn. Baza danych Mosaic Uniwersytetu Sussex lokalizuje te sceny w sklepieniach ramion krzyża, na łukach i na ścianie zachodniej.
Złote tło usunięto niemal w całości, a w jego miejscu rozciąga się dziś ochrowobrązowa powierzchnia, w znacznej części pokryta tynkiem z nowszej konserwacji. Na niej postacie, skały i budowle zachowują swoje kostki niczym wysepki, o nieregularnych brzegach tam, gdzie zniszczenie je nadgryzło. Także nimb Chrystusa, pozbawiony złota, rysuje się już tylko jako ciemniejszy krąg wokół głowy.
Dwa epizody w górskim krajobrazie
Układając temat, mozaikarz poszedł za starszymi wzorami bizantyńskimi, które przetrwały również w przedstawieniach paleologowskich. Zachował dwie grupy, które ikonografia bizantyńska ustaliła dla tej sceny. Pierwszą tworzy Jezus ze swoim orszakiem, zmierzający ku miastu, drugą tłum wychodzący mu na spotkanie. Sam schemat opracował jednak z własną inwencją. Ukośne, ciemno obrysowane wzniesienie terenu wznosi się od kopyt zwierzęcia aż po środek przedstawienia i dzieli krajobraz na dwie części. Obie grupy stoją więc na różnych poziomach tego samego górzystego terenu.
Po lewej, wysoko, wznosi się Góra Oliwna, skalisty szczyt z białymi światłami na krawędziach. Na jej skraju, niżej, budowla z płaskim gzymsem mogłaby oznaczać Betfage, o której wspominają ewangelista Mateusz (21,1) i ewangelista Marek (11,1) tuż przed wjazdem. Po prawej, niemal na całą wysokość kompozycji, rozciąga się Jerozolima. Składają się na nią mury z wieżami i łukowymi otworami, dachy kryte czerwoną dachówką, sklepione bryły piętrzące się jedna nad drugą oraz budynki ukazujące jednocześnie fasadę i bok. Pośrodku miasta dominuje budowla na planie koła, z bębnem i żebrowaną kopułą. Jasne kostki architektury, białe, szare i w odcieniach ochry, wnoszą światło w prawą górną część kompozycji.
Chrystus i jego orszak
Chrystus siedzi na zwierzęciu bokiem. Ciało zwraca ku widzowi, wzrok kieruje w prawo, ku miastu. Ma na sobie ciemnoniebieski himation, który opada ciężkimi fałdami na kolana. W lewej ręce trzyma zamknięty zwój oparty na udach. Prawa, znajdująca się po lewej stronie widza, wyciąga się w bok, z palcami pochylonymi ku dołowi. Zwierzę, jasnoszare, niemal białe, skręca na opadającą drogę w lewo w dół, z głową opuszczoną między przednie nogi. W jego modelunku widać szczególną staranność: rzędy kostek podążają za krzywiznami mięśni nóg i zadu, a światło na sierści oddają białe linie, które łamią się na szarości.
Nad zwierzęciem i obok Chrystusa tłoczy się grupa mężczyzn. Odpowiada ona uczniom. Według Mateusza (21,6–7) dwaj z nich przyprowadzili oślicę i źrebię i położyli na nie swoje płaszcze. Z przodu stoi Piotr, ciasno owinięty w ochrowy himation o złocistych refleksach, z pochyloną głową i dłońmi złożonymi przed sobą. Obok młodsza postać w jasnej szacie podnosi rękę do twarzy. Za nimi wyłaniają się brodaci mężczyźni, jeden w jasnym himationie cieniowanym niebieskimi fałdami. Głowy nachodzą na siebie, toteż z niektórych twarzy w głębi widać tylko górną część.
Tłum w bramie miasta
Tłum Hebrajczyków wychodzi z łukowej bramy po prawej. Pierwszy kroczy starzec z siwą brodą, owinięty w zielononiebieski himation, z tułowiem pochylonym do przodu. Wyciąga ku Chrystusowi rękę zwróconą dłonią ku górze. Za nim stoi mężczyzna w czerwonawym himationie, a obok inny, w ciemnobrązowej szacie, trzyma cienką zieloną gałązkę. W głębi głowy się mnożą, młodzieńcze twarze bez zarostu pośród brodatych, aż grupa ginie w otworze bramy. Nad głowami widać cienkie zielone łodygi. Te gałązki, wája, dały świętu nazwę. Jan (12,13) pisze, że „wzięli gałązki palmowe i wyszli Mu naprzeciw”.
Dzieci na drodze i na drzewie
Między obiema grupami, ponad głowami uczniów, wznosi się drzewo o ciemnym listowiu. Listowie zachowało się miejscami w gęstych kępach, z lukami między nimi. W gałęziach rozpoznać można dwoje dzieci, jedno wyżej, drugie pochylone niemal poziomo wzdłuż konaru. Trzecie, niżej, sięga ręką ku liściom. U dołu droga opada ukośnie ku lewemu dolnemu narożnikowi jako jasny pas gęsto ułożonych szarych i białych kostek. Dwoje dzieci schyla się na niej i rozkłada tkaniny, ochrowożółtą i czerwonawą. Nieco wyżej widać trzecie dziecko obok cienkich zielonych gałązek. Mateusz pisze: „A ogromne mnóstwo ludzi słało swe płaszcze na drodze, a inni obcinali gałązki z drzew” (21,8). Na mozaice czynności te wykonują dzieci. Nieco dalej w swojej relacji ewangelista wspomina dzieci wołające w świątyni: „Hosanna Synowi Dawida!” (21,15).
Do tej dolnej części przedstawienia dociera po zimie naturalne światło z okien kopuły. Ioannis Iliadis w swoim studium oświetlenia świątyni opisuje następujące zjawisko. Około dziewiątej rano promienie padają najpierw na zachodnią wewnętrzną powierzchnię bębna kopuły, a następnie na północno-zachodni pendentyw. Kilka minut później przechodzą na północną połowę zachodniego sklepienia i przesuwają się po dolnej części Wjazdu do Jerozolimy. Latem, około 6.50 rano, promienie oświetlają najpierw ewangelistę Marka. W miarę jak słońce się wznosi, światło przesuwa się na południową połowę sklepienia i pada na trzech uczniów w dolnej części Przemienienia.
Utracone złoto i mozaikarze
Mozaikowy wystrój pozostał, jak się wydaje, niedokończony. Przerwanie prac łączy się z usunięciem Nifona z tronu patriarszego. Konchę absydy pozostawiono najpewniej bez dekoracji, natomiast w prezbiterium zachowały się malowidła ścienne przypisywane ihumenowi Pawłowi, drugiemu fundatorowi świątyni. Gdy cerkiew zamieniono na meczet, między 1520 a 1530 rokiem, przedstawienia pokryto tynkiem; złote tło było już wtedy usunięte niemal w całości. Maria Yakovleva odnotowuje pogląd, że złoto zdjęli najpewniej chrześcijanie, skoro sceny figuralne zachowano ze starannością. Mozaiki konserwował w 1952 roku Fotis Zachariou, a kolejne prace przeprowadzono w latach 2002–2004. Świątynia należy do Wczesnochrześcijańskich i bizantyjskich zabytków Salonik, wpisanych w 1988 roku na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Odpowiedni wpis zalicza ją do zabytków paleologowskiego renesansu i wspomina o zabezpieczeniu jej mozaik.
Co do pochodzenia twórców, zdania są podzielone. Jak podsumowuje Maria Yakovleva, Andreas Xyngopoulos przypisał mozaiki miejscowemu warsztatowi z Salonik. Paul Underwood utrzymywał, że wykonali je artyści z Konstantynopola, i ten pogląd później przeważył. Niektórzy badacze uważali nawet, że ten sam warsztat ze stolicy pracował również w monasterze Chora. Sama Yakovleva proponuje ostrożniejsze stanowisko. Opiera się na ekspresyjnej plastyczności postaci, na archaizującym charakterze dekoracji, a przede wszystkim na chłodnym, miękkim, srebrzystoszarym kolorycie, odmiennym od ciemniejszych i gęstszych barw Chory. Dochodzi do wniosku, że część twórców mogła być miejscowa. We Wjeździe do Jerozolimy szarość powraca w wielu odcieniach, w zwierzęciu, w himationach orszaku, w drodze i w kamieniach miasta. Obok wież Jerozolimy, przy prawej górnej krawędzi, widać jeszcze kilka złotych kostek z dawnego złotego tła.
Źródła i bibliografia
- Iliadis, I. (2009). The Church of the Holy Apostles in Thessalonike: A study of the natural light. Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 59, 95–105.
- UNESCO World Heritage Centre. Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika (nr 456).
- University of Sussex, Sussex Centre for Byzantine Cultural History. Holy Apostles (Thessaloniki). Baza danych Mosaic.
- Yakovleva, M. (2016). Мозаики церкви свв. Апостолов в Фессалонике: проблемы иконографии, стиля и происхождения мастеров. Вестник РГГУ. Серия «Философия. Социология. Искусствоведение», 1, 127–139.
Cytuj ten artykuł
Jak cytować ten artykuł
Pafilis, T. M. „Wjazd do Jerozolimy w cerkwi Świętych Apostołów w Salonikach”. Grecka Encyklopedia, 21 listopada 2026. https://www.elpedia.gr/pl/wjazd-do-jerozolimy-cerkiew-swietych-apostolow-saloniki/.
Pafilis, T. M. (2026, 21 listopada). Wjazd do Jerozolimy w cerkwi Świętych Apostołów w Salonikach. Grecka Encyklopedia. https://www.elpedia.gr/pl/wjazd-do-jerozolimy-cerkiew-swietych-apostolow-saloniki/
Pafilis, T. M. „Wjazd do Jerozolimy w cerkwi Świętych Apostołów w Salonikach”. Grecka Encyklopedia, 21 listopada 2026, https://www.elpedia.gr/pl/wjazd-do-jerozolimy-cerkiew-swietych-apostolow-saloniki/. Dostęp .
Pafilis, T. M. (2026) „Wjazd do Jerozolimy w cerkwi Świętych Apostołów w Salonikach”, Grecka Encyklopedia, 21 listopada. Dostępne na: https://www.elpedia.gr/pl/wjazd-do-jerozolimy-cerkiew-swietych-apostolow-saloniki/ (Dostęp: ).





