Przejdź do treści

Teofania w Menologionie Bazylego II

T. M. PafilisSztuka bizantyjska i postbizantyjskaMiniatury i rękopisy bizantyjskie

Udostępnij
Miniatura Chrztu Chrystusa z Menologionu Bazylego II: Jan Poprzednik kładzie dłoń na głowie Chrystusa w Jordanie, dwaj aniołowie trzymają szaty na złotym tle.
Chrzest Chrystusa (Teofania), Menologion Bazylego II, koniec X lub początek XI wieku. Miniaturę przypisywano Jerzemu i Symeonowi. Biblioteka Watykańska, Vat. gr. 1613, s. 299.

Chrzest Chrystusa w Jordanie, wydarzenie, które Kościół wspomina 6 stycznia w święto Teofanii, namalowano na stronie 299 kodeksu Vat. gr. 1613 z Biblioteki Watykańskiej. Miniatura zajmuje dolną połowę strony, pod krótkim tekstem opowiadającym o wydarzeniu dnia. Kodeks znany jest jako Menologion Bazylego II. To ilustrowany synaksarion pierwszej połowy roku kościelnego, od września do lutego, zawierający 430 miniatur, a jego wierszowany prolog łączy go z cesarzem Bazylim II (976–1025). Każdemu z ośmiu malarzy przypisuje się określony zespół miniatur. Scenę Chrztu Ann Powell w rozprawie doktorskiej obronionej w 1963 roku na Uniwersytecie w Edynburgu przypisuje malarzowi Jerzemu. Anna Zacharova zaproponowała później jej atrybucję Symeonowi.

Chrystus w nurcie rzeki i otwierające się niebo

W centrum kompozycji stoi Chrystus, wyprostowany, frontalny i nagi, w Jordanie, który sięga Mu do piersi. Głęboko błękitna woda poprzecinana jest gęstymi, krótkimi białymi pociągnięciami pędzla, oddającymi jej ruch. Ciała jednak nie zakrywa. Barwa rzeki kładzie się na tułowiu i nogach jak przejrzysta warstwa, tak że stopy i dłonie rysują się pod powierzchnią. Włosy są długie, broda krótka, a w nimbie widać ramiona krzyża. Prawa ręka – dla widza po lewej – opada ukośnie, z palcami rozwartymi ku dołowi. Lewa zwisa blisko ciała, lekko zgięta w łokciu.

U góry wycinek koła w odcieniach błękitu dotyka górnej czerwonej linii ramy miniatury. Wysuwa się z niego dłoń z ciemnym mankietem przy nadgarstku, palcami skierowana w dół. Od palców biegnie jasny pas światła, który schodzi pionowo aż do nimbu Chrystusa i obejmuje, nieco poniżej dłoni, białą gołębicę z rozpostartymi skrzydłami i małym nimbem. Opis tej strony w Index of Medieval Art Uniwersytetu w Princeton przedstawia ten sam układ: Duch Święty zstępuje w promieniach od ręki Boga, która wyłania się z łuku nieba. Na tej pionowej osi, na wysokości nimbu, wiązka światła spotyka się z dłonią Poprzednika.

Poprzednik i świadkowie na lewym brzegu

Jan Poprzednik stoi na lewym brzegu, na skalnym występie. Jedną nogę ma zgiętą i opartą wyżej, a całym ciałem pochyla się do przodu, by położyć prawą dłoń na głowie Chrystusa. Widzimy go niemal z profilu: długie, rozwichrzone włosy, gęsta broda, nimb. Nosi sandały i brązowe himation w ciemnych tonach, którego liczne, głęboko ocienione fałdy podążają za zgięciem kolana. Drugą ręką zbiera część szaty na wysokości uda. W postaci łączą się rozmach kroku ku wodzie i ostrożność ruchu wykonywanego na wąskim oparciu.

Dalej, na skraju kompozycji, stoją dwaj starcy o białych włosach i brodach, w sandałach. Pierwszy ma na sobie białe himation narzucone na błękitny chiton i przytrzymuje przed sobą fałd himationu; drugi owinięty jest w himation w kolorze ochry. Twarze mają poważne – pierwszy niemal surową – i obaj przyglądają się scenie. Index of Medieval Art nazywa ich uczniami, Powell natomiast mówi o dwóch apostołach. Zacharova utożsamia ich z Piotrem i Andrzejem.

Aniołowie i szaty

Na przeciwległym brzegu, który stromo wznosi się ku czerwonawej górze, stoją dwaj aniołowie z nimbami i białą przepaską we włosach. Ten z przodu, w białym himationie, lekko pochyla głowę ku Chrystusowi i trzyma złożoną, błękitną szatę w pasy, która zakrywa mu dłonie. Drugi, wyżej i dalej, zwraca twarz ku widzowi i trzyma ciemną tkaninę z białymi pasami, zwisającą nad skałą. Za nimi rozpościerają się skrzydła w szarobrązowych tonach: jedno otwiera się wysoko, na tle czerwonawej góry, drugie sięga niemal ziemi. Ten sam układ – Poprzednik i dwaj mężczyźni po lewej, dwaj aniołowie z szatami po prawej – odnotowuje Index of Medieval Art. Powell zwraca uwagę, że ten schemat, z aniołami na jednym brzegu i apostołami na drugim, pojawia się już na malowanym wieku relikwiarza z VI wieku pochodzącym z Lateranu, a także w mozaikach Dafni.

Krzyż w Jordanie i pejzaż

W dolnej części po prawej, tam gdzie woda styka się z kamiennym występem pod stopami aniołów, wznosi się niewielka biała kolumna zwieńczona krzyżem. Index of Medieval Art odnotowuje ją jako kolumnę z krzyżem w Jordanie. Podobną kolumnę wskazuje w innym przedstawieniu Chrztu, w kodeksie Vat. gr. 1156 (k. 290v), gdzie jednak Poprzednik stoi na prawym brzegu, a szaty trzymają trzej aniołowie bez skrzydeł, po lewej stronie.

Powell łączy ten motyw z opisami miejsca Chrztu pozostawionymi przez pielgrzymów z VI wieku. Teodozjusz (ok. 530) wspomina żelazny krzyż na marmurowej kolumnie, a Anonim z Piacenzy (ok. 570) – drewniany krzyż ustawiony w wodzie. Najwcześniejsze przykłady krzyża w przedstawieniach Chrztu Powell datuje na X wiek i zauważa, że w XI motyw staje się powszechny, jak w Hosios Lukas. W Dafni Jordan uosabia bóg rzeczny. Według jej interpretacji w miniaturze Menologionu miejsce tego klasycznego motywu zajął element topograficzny.

Pejzaż jest oszczędny. Dwa skaliste szczyty wznoszą się nad brzegami i wyraźnie odcinają od złotego tła. Lewy, szaroniebieski, pozostaje za dwoma mężczyznami, prawy, większy i czerwonawy, ogarnia aniołów. W prawym dolnym rogu rośnie mały krzew. Cienka czerwona linia wyznacza wewnętrzną ramę miniatury. Między brzegami rzeka tworzy rozległą błękitną płaszczyznę, sięgającą od piersi Chrystusa po dolną krawędź obrazu.

Strona 299 i jej tekst

Na stronach synaksarionu miniatura zajmuje mniej więcej połowę wysokości, a tekst drugą połowę. Studium D’Aiuta opisuje liniowanie stron na 32 linie, 16 dla tekstu i 16 dla obrazu. Rozpoznaje też jedną rękę skryby, który pisał w jednej kolumnie elegancką i bardzo regularną minuskułą. Pismo to zwykle zalicza się do „Perlschrift”, okrągłego pisma „perełkowego” – terminu, wobec którego D’Aiuto zgłasza zastrzeżenia. Na stronie 299 tekst poprzedza obraz. Nagłówek zapisano majuskułą aleksandryjską, a pierwsze zdanie otwiera duży, zdobiony inicjał B, wysunięty na lewy margines. Całą stronę można obejrzeć w kopii cyfrowej Biblioteki Watykańskiej.

Nagłówek brzmi: „Μηνὶ τῷ αὐτῷ ϛ΄. Ἡ βάπτισις τοῦ Κ(υρίο)υ ἡμῶν Ἰ(ησο)ῦ Χ(ριστο)ῦ”. Tekst zaczyna się od słów „Βουλόμενος ὁ Κ(ύριο)ς ἡμῶν καὶ Θ(εὸ)ς πληρῶσαι πᾶσαν δικαιοσύνην…”. Sformułowanie przywołuje słowa Chrystusa skierowane do Jana w Ewangelii według św. Mateusza (3,15).

Przekład

Przekład obejmuje jedynie nagłówek i początek pierwszego zdania w transkrypcji podanej powyżej. „Szóstego dnia tegoż miesiąca. Chrzest Pana naszego Jezusa Chrystusa”. „Pan i Bóg nasz, chcąc wypełnić wszelką sprawiedliwość…”

Malarze i kwestia datowania

Obok miniatur skryba zanotował na marginesach majuskułą imiona ośmiu malarzy albo adnotację „τοῦ αὐτοῦ” („tegoż”). Wszystkie adnotacje wyszły spod tej samej ręki. D’Aiuto, idąc za studium Ihora Ševčenki z 1962 roku o miniaturzystach kodeksu, uważa Pantoleona za kierownika zespołu; wśród pozostałych wymienia Michała z Blachern i Michała Młodszego.

Na marginesie strony 299 widnieje „τοῦ αὐτοῦ”, adnotacja odsyłająca do imienia Jerzego na stronie 296. Jerzemu przypisuje Chrzest Powell. Zacharova, badając układ kart i styl miniatury, przypisuje ją Symeonowi; wśród przywoływanych przez nią przesłanek są sposób opracowania twarzy oraz ukośne białe pociągnięcia w wodach Jordanu.

Datowanie wciąż pozostaje przedmiotem dyskusji. W swoim opisie cyfrowym Biblioteka Watykańska umieszcza kodeks pod koniec X wieku. Powell przyjmuje wykonanie między 979 a 989 rokiem, idąc za Sirarpie Der Nersessian. Der Nersessian oparła się na utożsamieniu słupnika ze strony 238 ze świętym Łukaszem Słupnikiem, który według jej chronologii zmarł w 979 roku, oraz na nieobecności trzęsienia ziemi z 989 roku w kalendarzu. Ševčenko, jak streszcza D’Aiuto, zaproponował lata 1001–1016, na podstawie wzmianki o malarzu Pantoleonie w Żywocie świętego Atanazego Atonity. Sam D’Aiuto datuje kodeks jeszcze później. Łączy go z Psałterzem Bazylego II w Bibliotece Marciana w Wenecji, napisanym przez tego samego skrybę, i umieszcza oba rękopisy najpewniej w drugiej dekadzie lub na początku trzeciej dekady XI wieku, o ile utrzyma się związek Psałterza ze zwycięstwem pod Kleidionem (1014) albo z triumfalnym wjazdem Bazylego II do Ochrydy (1018). Proponowane datowania miniatury Chrztu rozciągają się zatem od ostatnich dziesięcioleci X wieku po ostatnie lata panowania Bazylego II.

Źródła i bibliografia

Biblioteca Apostolica Vaticana. Vat. gr. 1613, Menologium Basilii II (kopia cyfrowa). DigiVatLib.

Index of Medieval Art, Princeton University. Calendar: January 6.

Zacharova, A. (2008). „Los ocho artistas del Menologio de Basilio II”. W: F. D’Aiuto (red.), El «Menologio de Basilio II», Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. gr. 1613. Libro de estudios con ocasión de la edición facsímil (s. 131–195).

Udostępnij ten artykuł

Cytuj ten artykuł

Jak cytować ten artykuł

Chicago

Pafilis, T. M. „Teofania w Menologionie Bazylego II”. Grecka Encyklopedia, 20 listopada 2026. https://www.elpedia.gr/pl/teofania-menologion-bazylego-ii/.

APA

Pafilis, T. M. (2026, 20 listopada). Teofania w Menologionie Bazylego II. Grecka Encyklopedia. https://www.elpedia.gr/pl/teofania-menologion-bazylego-ii/

MLA

Pafilis, T. M. „Teofania w Menologionie Bazylego II”. Grecka Encyklopedia, 20 listopada 2026, https://www.elpedia.gr/pl/teofania-menologion-bazylego-ii/.

Harvard

Pafilis, T. M. (2026) „Teofania w Menologionie Bazylego II”, Grecka Encyklopedia, 20 listopada. Dostępne na: https://www.elpedia.gr/pl/teofania-menologion-bazylego-ii/.