Hans von Aachen: Alegoria Pokoju, Sztuki i Obfitości

Unosząc gałązkę oliwną pod ciężką czerwoną kotarą, centralna postać kobieca w Alegorii Pokoju, Sztuki i Obfitości Hansa von Aachena szerokim gestem spaja osoby i przedmioty gęsto zakomponowanego przedstawienia, w którym ludzka cielesność współistnieje z emblematami wiedzy. Obraz, namalowany w 1602 roku olejem na płótnie, o wymiarach 197 × 142 cm, przechowywany jest w Ermitażu w Sankt Petersburgu. W centrum jego zainteresowania znajduje się związek życia w pokoju z twórczością artystyczną i dobrobytem, wyrażony za pomocą kobiecych personifikacji.

Postacie i układ przedstawienia

Środek kompozycji zajmuje personifikacja Pokoju. Postać siedzi z tułowiem zwróconym ku widzowi i kolanami skierowanymi w lewo, a głowę przechyla w przeciwną stronę. Jej jasne ciało, odcinające się od ciemnych szat postaci stojącej z tyłu, skupia światło. Cienka, przejrzysta tkanina opada nisko na uda i przechodzi w fałdy między ciałami, pozwalając odczytać łuk siedzącej pozy.

Za Pokojem ukazana jest personifikacja Sztuk i wiedzy naukowej. Po lewej stronie widać kulę z metalowymi obręczami, instrument związany z astronomią, niżej zaś zgromadzono przybory malarskie i inne przedmioty. Ming-Ling Tsai w swoim studium łączy obecność sfery astronomicznej, wraz z paletą i rzeźbą, z dążeniem do uznania malarstwa i rzeźby za zajęcia równe sztukom wyzwolonym, czyli dziedzinom uczonego wykształcenia.

Niżej, odwrócona plecami do widza, Obfitość trzyma złoty puchar i unosi twarz ku Pokojowi. Brązowozłota tkanina, która owija jej ciało, rozkłada się w prawym narożniku, w pobliżu rogu pełnego owoców. Dzięki takiemu umieszczeniu postać wprowadza do obrazu drugi poziom patrzenia: widz staje naprzeciw Pokoju, a zarazem śledzi inną postać, która z niewielkiej odległości zwraca się ku niemu.

Przestrzeń pozostaje płytka. Nad głowami kotara układa się w wielkie łuki, zostawiając między fałdami jedynie wąski prześwit na niebo i listowie.

Pokój i miejsce sztuk

U podstawy przedstawienia, między stopami a tkaninami, zgromadzono elementy rynsztunku wojskowego. Ich niskie położenie, w zestawieniu z uniesioną gałązką, pozwala odczytać kompozycję jako zwycięstwo stanu, w którym sztuki mogą się rozwijać. Tsai wiąże odłożony na bok pancerz z ikonograficzną tradycją Wenus i Marsa i zwraca uwagę na cesarski wymiar tematu. Taka interpretacja osadza obraz w środowisku Rudolfa II, na którego dworze działał malarz.

W samym obrazie relacja między pojęciami rozwija się jednak przede wszystkim przez dotyk ciał. Postać z tyłu zbliża się do Pokoju, kładąc mu dłoń na ramieniu, a Obfitość zwraca się z pierwszego planu ku ich wspólnemu spotkaniu. Pomiędzy abstrakcyjne znaczenia emblematów wkraczają w ten sposób gesty bliskości; powolny ruch głów i spojrzenia zamykają przedstawienie w ciasnym kręgu.

Manierystyczna forma i pokrewna kompozycja

Wydłużenie tułowia, mała głowa i wysmakowane ukształtowanie palców nadają postaci Pokoju wyszukaną elegancję charakterystyczną dla manieryzmu. Termin ten oznacza tu takie traktowanie ludzkiej sylwetki, w którym proporcje są podkreślone, a pozy złożone, co widać zwłaszcza w przesunięciu między miednicą a barkami. Oświetlonym partiom ciała odpowiadają głębokie cienie, a czerwień kotary powraca w szatach za postaciami.

Ten sam układ kompozycyjny von Aachen wykorzystał także w innym temacie. Katalog kolekcji Liechtensteinów zestawia Dianę i nimfy odpoczywające po polowaniu, dzieło z około 1602 roku, z sygnowaną i datowaną Alegorią z Ermitażu, wskazując na bliskie podobieństwo kompozycji. W scenie myśliwskiej zmieniają się atrybuty postaci – oszczep i zwierzęta określają tożsamość Diany – zachowana zostaje natomiast charakterystyczna, wydłużona sylwetka kobieca.

Porównanie pokazuje, jak istotną rolę w odczytaniu obrazu z Ermitażu odgrywają przedmioty. Ta sama poza mogła powrócić w innej opowieści. Tutaj o treści spotkania decydują gałązka sięgająca wysoko przed kotarą oraz sfera rysująca się niżej, po lewej stronie.

Źródła i bibliografia

• LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Wiedeń. Diana and her Nymphs Resting after the Hunt. Internetowy katalog kolekcji, nr inw. GE 2418.
• Tsai, Ming-Ling (2021). „Hans von Aachen’s Allegorical Representations of the Arts, and His Newly Identified Painting Allegory of the Arts”. EURAMERICA, 51(1), 1–60. DOI: 10.7015/JEAS.202103_51(1).0001.