Theophanis Strelitzas Bathas: Persli Aziz Yakup

Meteora’daki Aziz Nikolaos Anapafsas Manastırı’nın katolikonunda, alt kuşaktaki ayakta duran azizler arasında Persli Aziz Yakup alışılmadık kıyafetiyle hemen dikkat çeker: kenarı yukarı kıvrılmış kırmızı siperlikli, kubbe biçimli bir başlık, üst üste binen gösterişli kumaşlar ve uzun, sarkık yenler; bu yenlerin içinden daha dar, aşı boyası rengi giysilerle kollar uzanır. Duvar resmini, Strelitzas ya da Bathas olarak da bilinen Giritli keşiş Theophanis, Ekim 1527’de tamamlanan kilise süslemesinin bir parçası olarak yapmıştır. Figürü çevreleyen kemerin altında aziz cepheden durur ve haçı yüzüne yakın tutar.

Dar bir kilise ve erken bir imza

Manastır yapı topluluğunun biçimini kayanın dar düzlüğü belirlemiş, binaların üst üste katlar hâlinde yükselmesini zorunlu kılmıştır. Bunların arasında, düzensiz planlı ve sıkıştırılmış kapalı Yunan haçı düzenine sahip küçük katolikon yer alır; batısında ise ahşap çatılı liti, yani narteks bulunur. Theophanis bu dar mekânın yüzeylerine çok sayıda sahne yerleştirir, boy figürlü azizlere ise duvarların inanana en yakın olan alt kuşağını ayırır.

Bânilere ait yazıt onun imzasını korur: “χείρ Θεοφάνη μοναχοῦ τοῦ ἐν τῇ Κρήτη Στρελίτζας” (“Giritli keşiş Theophanis Strelitzas’ın eli”). Pandektis’teki maddeye göre imla hatalarıyla dolu bu 1527 tarihli yazıt, ressamın bilinen ilk anılışıdır. 1535’te Aynaroz’daki Büyük Lavra’da ifade kısalır, “διά χειρός κυρού Θεοφάνη μοναχού” (“keşiş Kyr Theophanis’in eliyle”); aynı madde, aile adının ve memleketinin anılmamasını, ressamın bu arada kazandığı ününün bir işareti olarak yorumlar. Bu fark söz konusu varsayıma olanak tanır, ancak iki yazıtın hangi koşullarda kaleme alındığını tek başına açığa çıkarmaz.

Büyük olasılıkla 15. yüzyılın son on beş yılı içinde Kandiye’de, bugünkü Heraklion’da doğan Theophanis, Anapafsas’ta çalıştığında zaten keşişti. Şubat 1559’da aynı şehirde öldü. Meteora’daki duvar resimleri, onun bilinen en eski imzalı ve tarihli anıtsal bütünü olmayı sürdürür.

UNESCO belgelerinde 1527 tarihli duvar resimleri, Bizans sonrası resmin ikonografik ve üslupsal özellikleri için temel bir başvuru noktası olarak kabul edilir; etkileri geniş bir alana yayılmış ve uzun süre devam etmiştir. Dolayısıyla önemleri, manastırın kendisinin ötesinde kilise resminin gelişimini de ilgilendirir.

Kemerin altında duruş, haç ve pelerin

Derin, neredeyse siyah lacivert zeminde, kırmızı ve beyaz bir şeritle çevrelenmiş aşı boyası rengi hale öne çıkar. Daha aşağıda zemin grimsi bir tona döner ve ayakkabıların bastığı koyu kırmızı bir kuşakla son bulur. Ayaklarını hafifçe açmış, burunlarını farklı yönlere çevirmiş olan aziz gövdesinin cepheselliğini korurken kıvrımların düzensiz dağılımı duruşa belli bir serbestlik kazandırır.

Sağ elinde, izleyicinin solunda, ince ve açık renkli bir haçı neredeyse dikey olarak tutar. Parmakları, başın yanından yükselen uzun gövdeyi kavrar. Sol eli belin önüne iner ve pelerinin süslü kenarını tutarak kumaşı küçük kıvrımlar hâlinde toplar.

İnce yapılı figür hacmini daha çok giysilerinden alır. Yüzde, uzun kahverengi saçlar ve açıkça iki dalgalı uca ayrılan sakal, durağan hatların çevresine farklı, daha ince bir hareket katar. Bakışlar izleyiciye yönelmiş olarak kalır.

Doğulu bir soylunun kıyafeti

Boyunda, aşı boyası rengi şeritli bir iç giysinin yeşilimsi bir bölümü seçilir. Bunun üzerinde koyu lacivert entari uzanır; kıvrımlarını güçlü, gri-beyaz çizgiler belirler: gövde çevresinde dar ve neredeyse yatay olan bu çizgiler, kumaş ayakkabılara doğru indikçe aşağıda uzar. Karnın önünde dikdörtgen, aşı boyası rengi süsleyici bir aplike yer alırken azizin sağ omzunda koyu sarmal desenli daha geniş bir şerit görülür.

Yenler özel bir dikkati hak eder. Dar, aşı boyası rengi iç yenler ön kolları örter ve ince enine çizgiler taşır; çok daha uzun olan dış yenler ise açık ağızları ve süslü uçlarıyla yanlardan sarkar. İç yüzleri açık bir tonla verilmiştir. Bele, kırmızı ve koyu çizgili, kirli beyaz bir kumaş sarılmış, önden bağlanmıştır; bir ucu çapraz biçimde aşağı iner. Konumu, bunun bir kumaş kuşak olarak tanınmasına olanak verir.

Kızıl kahverengi pelerin sol omzu örter ve bedenin alt bölümüne dolanarak yer yer canlı kırmızı astarını gösterir. Beyaz nokta kümeleri kumaş üzerinde küçük çiçek biçimli süslemeler oluşturur. Kenarları, inci işlemeyi andıran daha iri beyaz nokta dizileri izler; bunlar göğüste çapraz biçimde kesişir ve alt kıvrımlara kadar sürer. Lacivert entarinin etek ucunda, geniş aşı boyası rengi şeridi siyah, kıvrılan dallar doldurur.

Bu zengin kıyafetin içinde bile başlık ayrıca göze çarpar. Koyu dikey çizgilerle bölünmüş gri-mavi kubbesi, tepesinde aşı boyası rengi çiçek biçimli bir süs taşır. Geniş kırmızı siperlik yanlarda açık renkli beneklerle bezeli sivri uçlar hâlinde yukarı kalkar, alnın üzerinde ise ikinci, dik duran, yaprak biçimli ve aşı boyası rengi bir süs yükselir.

Bu kıyafetle Yakup, Doğulu bir soylu olarak sunulur; ancak burada söz konusu olanın, Bizans sonrası ikonografik gelenek içinde onun kökeninin ve toplumsal konumunun resimsel bir ifadesi olduğunu belirtmek gerekir. Giysi, 5. yüzyıldaki bir Pers saray mensubunun gerçek kıyafetine dair doğrudan bir kanıt olarak kullanılamaz.

Sinaksaryon geleneğine göre Yakup, 399–420 yılları arasında hüküm süren I. Yezdicerd’in ve onun halefi V. Behram’ın sarayında yüksek bir mevkide bulunuyordu. Kraliyet lütfuna kapılarak putlara kurban sundu; ta ki annesiyle karısından gelen bir mektup onu tövbeye yöneltene dek. Ardından imanının açıkça ikrarı ve art arda uzuvlarının kesilmesiyle süren, başının kesilmesiyle tamamlanan şehitlik geldi. Kilise onu 27 Kasım’da anar.

Anapafsas’taki duvar resminde şehitlik niteliği haçla belirtilir. Beden bütün olarak tasvir edilmiştir ve gösterişli kıyafet baskınlığını korur; bu da izleyicinin saraydaki konumla sonraki iman ikrarı arasında bağ kurmasına imkân verir. Bu bağ, tasvirin yorumsal bir okumasıdır.

Ressamın Girit kökenli birikimi için Tsigaridas’ın çalışması bir paralel sunar: Kalambaka’dan gelen ve Varlaam Manastırı’nda korunan, Theotokos’un Uykuya Dalışı’nı (Koimesis) betimleyen bir ikona bu çalışmada Theophanis’e atfedilir ve 1527’ye tarihlenir. Atıf, Anapafsas’taki Koimesis sahnesiyle ikonografik yakınlığa ve Andreas Ritzos’u hatırlatan üslup özelliklerine dayanır. Başka bir eser ve konuyla ilgilidir, ancak Theophanis’in anıtsal resmiyle Girit taşınabilir ikona geleneği arasındaki ilişkiye ışık tutar.

Yüz ve ismin yazılışı

Fotoğraftaki ayrıntıda yüzün modelajı daha açık okunur. Kahverengi proplasmos, yani tenin daha koyu temel katmanı, gözlerin çevresinde ve yanaklar boyunca görünür kalır; üzerine daha açık aşı boyası tonları yayılır. İnce beyaz fırça vuruşları gözlerin altında ve burnun yanlarında toplanır. Kemerli kaşlar alnın ortasına doğru yükselir; altlarında kızılımsı kahverengi irisli, iri badem gözler yer alır.

Uzun ve ince burun, kırmızı dudakları çevreleyen ince bıyığa neredeyse ulaşır. Sakalda dalgalı çizgiler kılların uzanışını izler ve aşağıda iki belirgin uca ayrılır. Boynun iki yanından, omuzların biraz üstüne dökülen bukleler de aynı özenle işlenmiştir.

Koyu zeminde, halenin dışında, beyaz harfler azizin kimliğini bildirir. İzleyicinin solunda dikey düzende “Ο ΑΓ(ΙΟΣ) ΙΑΚΩΒΟΣ” yazısı uzanır. Sağda ise “Ο ΠΕΡCΙC” okunur; hilal biçimli sigmalar kullanılmış ve “Πέρσης” sözcüğündeki eta yerine iota yazılmıştır.

Modern Yunancadaki karşılığı

Yazıtın iki parçası birlikte okunur: “Ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης”, yani “Persli Aziz Yakup”.

Fotoğraflarda, figür okunaklılığını korusa da epeyce tahribat görülür. İnce çatlaklardan oluşan bir ağ başlık ve hale üzerine yayılır, dalları yüze kadar uzanır. Boya katmanındaki daha büyük kayıplar azizin sol omzunda ve bel çevresinde belirir; aşağıda ise belirgin, neredeyse dikey bir hasar giysiyi boydan boya keserek ayakkabıya ulaşır. Fotoğraf bu bozulmaların betimlenmesine olanak tanır; tam boyutları ve nitelikleri için bir konservasyon incelemesi gerekir.

Yine de gözlerin çevresindeki ince ton geçişleri, sakalın çizgileri ve kumaş süslemelerinin büyük bölümü korunmuştur. Sol elin pelerini tuttuğu yerde, kenar şeridindeki beyaz noktalar hâlâ parmakların arasındaki küçük kıvrımları izler.

Kaynaklar ve Kaynakça

• Orthodox Church in America. Greatmartyr James the Persian. Lives of All Saints Commemorated on November 27.
• UNESCO World Heritage Centre. Meteora. World Heritage List, no. 455.
• Yeni Yunan Araştırmaları Enstitüsü (Ulusal Helen Araştırma Vakfı). Στρελίτζας-Μπαθάς Θεοφάνης [Strelitzas-Bathas, Theophanis]. Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830) [Konstantinopolis’in Alınışından Sonra Yunan Ressamlar (1450-1830)], Pandektis, Ulusal Dokümantasyon Merkezi.
• Tsigaridas, E. N. (2011). An unknown work by Theophanis the Cretan at Meteora. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 22, 357-364.