Selanik Ayasofya Kilisesi’ndeki Meryem Ana

Konkun alt kısmında, siyah harflerin altın mozaik boyunca uzandığı yerde, Meryem’in tahtı yazıtı keserek kilisenin sağlamlaştırılması için edilen duanın bir bölümünü kaplar. Figürün daha eski metinle bu karşılaşması, Selanik Ayasofya Kilisesi’nin apsisinde gerçekleştirilen müdahalelerin sırasını okumayı mümkün kılar: Mesih’le birlikte tahtta oturan Theotokos burada büyük bir haçın yerini almıştır. Selanik Şehri Eski Eserler Eforluğu, anıtın mozaik süslemesine ilişkin tanıtımında, bu haçın izlerinin altın zeminde silik biçimde korunduğuna dikkat çeker.

Geniş altın yüzeyin ortasında Anne ile Çocuk grubu, yüzlerin cepheden duruşuyla bakışı üzerine çeker. Daha aşağıda kumaş kıvrımları ve ellerin dengesiz yerleşimi, oturan bedenin okunmasını güçleştirir; bu durum özellikle Mesih’in ayakları ile Theotokos’un dizleri arasındaki bölgede belirgindir.

Önceki süsleme ve tarihlendirme sorunu

Kutsal bölümün haçlar ile geometrik ya da bitkisel motiflerden oluşan, figür içermeyen mozaik süslemesi VI. Konstantinos ve annesi İrini dönemiyle ilişkilendirilir. İmparatorluk monogramları, Piskopos Theophilos’un monogramıyla birlikte, bu evre için kronolojik bir dayanak sunar; Robin Cormack evreyi 780–797 yılları arasına yerleştirir. Konktaki büyük haçı ve altın zemine eşlik eden yazıtları da aynı süsleme bütününe dâhil eder.

Tahttaki Meryem’in tarihlendirmesi ise çok daha az kesindir. Atina İngiliz Okulu (British School at Athens), apsisin bir çizimine ait arşiv kaydında, haçın değiştirilmesi için olası dönem olarak 11. yüzyılı gösterir. Sussex Üniversitesinin araştırma veri tabanı da tasviri aynı yüzyıla yerleştirirken literatürde 9. yüzyılı öneren bir görüşü de kaydeder. Görüş ayrılığı doğrudan Meryem ve Çocuk İsa tasvirinin tarihlendirmesiyle ilgilidir; bu nedenle tarihin gereken ihtiyatla belirtilmesi gerekir.

Cormack, apsis mozaikleri üzerine yaptığı çalışmada, taht ile ayak taburesinin yazıt kuşağına taşmasına özel bir önem verir: Yeni kompozisyonun yerleştirilebilmesi için yazıtın orta bölümü sökülmüştür. Bu gözlem işlerin sırasını belgeler, ancak tek başına değişikliğin ne zaman yapıldığını belirlemez.

Konkun içinde Selanik Ayasofya Kilisesi’ndeki Meryem Ana

Apsisi örten kavisli yüzeyin, yani çeyrek kürenin büyük bölümü merkezî figürün çevresinde boş bırakılmıştır. Geniş haleden ayakkabılara ve ayak taburesine kadar Theotokos altın zemin üzerinde net bir dış hatla belirirken süsleme bantları mimari kavisi izleyerek tasviri sınırlar.

Koyu renkli maforion başı ve omuzları örter; altın kenar şeritleri yüzü izleyip gövdeye doğru iner. Yan kıvrımlarda kırmızı yüzeyler görünür, giysinin alt kısmını ise mavi ve koyu tonlar kaplar. Dizlere doğru kumaş geniş kavisler oluşturur, katlanmaları ince mozaik taşı çizgileriyle belirtilir; altındaki anatomi her yerde kolayca algılanmaz.

Yukarıda, Annenin gövdesinin önünde Mesih altın sarısı giysiler içinde, kıvrımlarında kırmızı çizgilerle betimlenmiştir. Sağ elini izleyicinin soluna doğru uzatır, sol elinde ise açık renkli, sarılı bir tomar tutar. Omzunda Meryem’in sol eli durur; sağ eli çok daha aşağıda, Çocuk’un ayaklarının altında, kucağında toplanmış kumaşın üzerindedir ve beyaz bir mendil tutar.

Çocuk’un ayakları ile Theotokos’un aşağıdaki eli arasındaki mesafe, bu alışılmadık düzenlemeyi özellikle fark edilir kılar; kompozisyonun yakın çekiminde bu daha da açık seçik görülür.

Yanlarda mavi kenarlı kırmızı yastıklar ve süslü tahtın bazı bölümleri görünür. Her iki yandan koyu çizgisel desenli beyaz kumaşlar sarkar; tabanın boyunca ise değerli süs dizileri gibi yerleştirilmiş küçük, parlak taşlar uzanır.

Yüzlerin modellenmesi

Theotokos’un koyu göz bebekli ve belirgin hatlı iri gözleri, yüzün sert ifadesini belirler. Kaşlar bunların üzerinde kavis çizer; uzun burun, ten renginin sıcak tonları arasında aydınlık bir sırt kazanır. Ağız küçük ve kapalıdır, dudakların kırmızısı yanaklarda daha yoğun biçimde yeniden belirir.

Yakın çekim fotoğrafta mozaik ustalarının emeği göz kapaklarının çevresindeki küçük yön değişikliklerinde bile izlenebilir. Gözlerin altında sıralar iç içe kavisler oluşturup yanaklara doğru devam eder, beyaz taşlar ise alında ve ağzın çevresinde toplanır. Modelleme belirgin biçimde çizgisel kalır; renk alanları, özellikle burun ve alt çene boyunca, açık sınırlarını korur. Açık ve koyu kavislerin birbirini izlediği boyunda aynı teknik daha da belirginleşir.

Mesih’in yüzü daha yuvarlaktır; gözleri iri, ağzı küçüktür ve saçlarının kahverengi taşları alnın üzerinde dalgalı sıralar hâlinde dizilmiştir. Başını altın, haçlı bir hale çevreler: Haçın görünen üç kolu beyaz taşlarla verilmiş, koyu maforion üzerinde öne çıkan kırmızı ve yeşil sıralarla çerçevelenmiştir.

Kıvrımlı dal ve yazıt

Konkun alt kenarı boyunca, yeşil zemin üzerinde kıvrılarak ilerleyen altın bir dalın yer aldığı bant uzanır; kavisli filizler sarmaşık yapraklarıyla sona erer. İnce beyaz şeritler süsleme kuşağını sınırlar, bunun üzerinde ise apsisin kavsine uydurulmuş siyah harfli yazıt yer alır.

Metin, kısaltmalar parantez içinde açılarak verilmiştir; köşeli parantezler ise kayıp orta bölümün tamamlandığını gösterir:

Κ(ύρι)ε ὁ Θ(εὸ)ς τῶν π(ατέ)ρων ἡμῶν στερέωσον τὸν οἶκον τοῦτον ἕως τῆς συντελεί[ας τοῦ αἰῶνος ἀσάλευ]τον πρὸς δόξαν σὴν καὶ τοῦ μονογενοῦ(ς) σου Υ(ἱο)ῦ καὶ τοῦ Παναγίου σου Πν(εύμα)τος.

Çeviri

Rab, atalarımızın Tanrısı, bu evi çağın sonuna dek sarsılmaz kıl; senin, biricik Oğlun’un ve en kutsal Ruhun’un yüceliği için.

Yazıtın litürjik niteliği kilisenin sağlamlaştırılması için edilen bu duadan gelir; ifadesi kilise kutsama ayininin dualarını hatırlatır. Metnin akışının ortasında, çağın sonuna yapılan göndermenin tamamlandığı noktada, bugün tahtta oturan figürün ayak taburesi araya girer; harfler bitkisel süslemenin biraz üzerinde, taburenin sağında yeniden belirir.