
Yanya Adası’ndaki Filantropinon Manastırı’nın Aziz Nikolaos katolikonunda, kutsal bölüm tonozunun kuzey yüzünde, İyi Samiriyeli benzetmesi uzun ve dar bir şerit boyunca açılır. Şerit soldan sağa, surlu bir kentin kapısından hana doğru okunur ve Luka’nın anlatısındaki (10:30-35) art arda gelen olaylar tek ve aynı kayalık manzara içinde birbirine bağlanır. Resim, kilisenin 1542 tarihli ikinci boyama evresine aittir; Selanik Aristoteles Üniversitesi’nin Aristotelis Mentzos arşivi de onu böyle kaydeder. Samiriyeli dört kez, Mesih’in yüzüyle yeniden belirir; haydutların eline düşen yolcunun başının yanında ise Âdem adı yazılıdır.
Filantropinon Manastırı ve duvar resimlerinin üç evresi
1291/92’de, Konstantinopolis kökenli seçkin bir Bizans ailesinin mensubu Mihail Filantropenos, katolikonun kapı lentosundaki yazıtın belirttiği gibi, Aziz Nikolaos kilisesini yeniledi. Manastır, Spanos Manastırı olarak da bilinir. Adanın güneybatı ucunda, gölün öbür manastırlarından daha yüksek bir tepede, Dilios Manastırı’nın yanında yer alır. Yanya’nın kuzeybatı Yunanistan’ın başlıca kültür ve ekonomi merkezi hâline geldiği 16. yüzyılda en parlak dönemini yaşayan, yedi manastırdan oluşan küçük bir keşiş yerleşiminin parçasıdır; Yanya Üniversitesi’nin ilgili sayfası da bunu vurgular.
Tek nefli bir bazilika olan katolikon, yaklaşık otuz yıl içinde üç evrede resimlendi. İlk süsleme büyük olasılıkla 1531/32’ye tarihlenir ve rahip keşiş Neofitos Filantropenos’un girişimine bağlanır. Ressamı bilinmemektedir. Myrtali Akimastu-Potamianu bu evrede yerel Epir okulunun ilk başyapıtını görmüştür. 16. yüzyıl anıtsal resmi üzerine çalışmasında bu okulu Giritli Theofanis’in daha ölçülü, kapalı kompozisyonlarıyla karşılaştırır ve Epirli ressamlara “dramatik olana dair yoğun bir sezgi” ile “anlatısal belagat” yakıştırır.
On yıl sonra, 1541/42’de, başrahip İoasaf Filantropenos kiliseyi yeniledi. Naosun ve narteksin ahşap çatılarının yerini tonozlar aldı; ilk evrenin üslubuna sadık kalan ikonografik program da timpanlara, kemerlere, tonozlara ve narteksin büyük bölümüne yayıldı. Bu resim de imzasızdır. Yanya Üniversitesi onu Frangos Katelanos’a atfeder. Hariklia Kilaku, Kontaris atölyesi üzerine bir incelemesinde, ona naos tonozundaki, duvar timpanlarındaki ve narteksin üst bölümündeki resimleri atfeden Manolis Hadzidakis ile Evgenia Drakopulu’ya gönderme yapar. Bununla birlikte, ona atfedilen bazı bütünlerin kime ait olduğu konusunda araştırmacıların uzlaşmadığını not eder. Benzetmenin bulunduğu kutsal bölüm tonozu hakkında iki kaynak da açıkça bir şey söylemez.
1560’ta üç dış narteks temelden inşa edilip resimlendi. Yanya Üniversitesi burada Thebaili ressamlar Frangos ve Georgios Kontaris’in adını verir. Akimastu-Potamianu ise onları manastırla daha temkinli biçimde, o yılın resimlerinin “büyük olasılıkla” yaratıcıları olarak ilişkilendiriyordu.
Kent kapısından hana
Anlatı, içinde kubbeli bir yapının yükseldiği mazgallı bir kentle başlar. Kapının karanlık açıklığına, dar satırlar hâlinde, Yeruşalim’den Eriha’ya inen adamla ilgili ayetin başı yazılmıştır. Hemen altında, surun önünde dimdik, yeşil bir tunik ve işlemeli bir yaka üzerine kırmızı bir pelerin giymiş bir figür durur. Kıvırcık saçlarında yapraklardan bir çelenk vardır ve yukarıda küçük bir yaprak demetiyle biten ince bir sap tutar. Yazıtın altındaki konumu, onun felaketten önceki yolcu olduğunu, henüz giyinik ve ayakta olduğunu gösterir.
Hemen yanında şiddet patlar. Dört koyu renkli figür, başını geriye atan solgun yüzlü bir adamı kuşatır. Kimi sopalarını kaldırır, kimi onu yakalayıp giysisini çeker. İncil’deki haydutlar şeytana dönüşmüştür. Daha yukarıda, bir tepenin ardında, benzer figürlerden oluşan bir grup kırmızı giysiyi alıp uzaklaşır; içlerinden biri ucu kıvrık bir değnek tutar. Yanlarındaki yazıt soyulmayı, darbeleri ve haydutların gidişini anlatır. Adam yerde kalır: saldırganların ayakları altında sırtüstü yatar, çıplak bedeni koyu yara lekeleriyle kaplıdır, belinde beyaz bir bez vardır. Sol alt köşede ayet, onu yarı ölü bıraktıkları sözleriyle tamamlanır.
Sahnenin üstünde, sarp kayaların arasından kâhin ile Levili geçer; her birinin kendi yazıtı vardır, ikisi de halelidir. Kâhinin giysisinin göğsünde zengin bezemeli bir şerit bulunur; avuçları açıktır, bakışını aşağı çevirir. Levili’nin saçları uzun ve dağınık, sakalı gürdür; giysisi kürkü andıran bir dokuyla verilmiştir. Anlatının sahneye yalnızca yanından geçip gittiklerini göstermek için çıkardığı kişilerdeki haleler, büyük olasılıkla yaralının adının açığa çıkardığı alegorik okumayla açıklanır.
Ortadan itibaren kompozisyon Samiriyeli’ye aittir. Önce yamaçtan yaralının yattığı yere doğru derince eğilir; halesinde haçın kolları seçilir. Hemen ardından, diz çökmüş hâlde, bir eliyle adamın bileğini kavrar, öbür eliyle koyu renkli bir kabı eğerek yüzüne sıvı döker. Yaralının başı şimdiden beyaz bir beze sarılmıştır, sakalı da artık ağarmıştır. Samiriyeli’nin koyu himationu beyaz ışık çizgileriyle köşeli kıvrımlara kırılır ve sırtında kabarır; duruşun gerektirdiğinden çok daha hacimlidir.
Üçüncü sahnede onu omuzlarında taşır. Yaralının başı onunkinin yanına düşer, çıplak kolu aşağı sarkar, Samiriyeli’nin arkasından da sargılarla bağlı bacakları görünür. Hiçbir yerde hayvan tasvir edilmemiştir; oysa daha yukarıda, bir kuleyle han arasındaki yazıt, Samiriyeli’nin yaralıyı bindirdiği hayvandan söz eder. Han, kemerli açıklıkları ve kiremit çatısı olan iki katlı bir yapıdır; çatısından karşıdaki kuleye kırmızı bir kumaş gerilmiştir. Önünde, artık ayakta duran Samiriyeli, hancıya anlatıdaki paraları verir. Sağ alt köşede yaralı, başı, kolları ve bacakları sargılı olarak bir yatakta yarı uzanmış oturur.
Böylece aynı adam altı kez, Samiriyeli ise dört kez görünür. Sahneleri ayıran çerçeveler yoktur. Onları kayaların sırtları, yapılar ve yazıtlar sınırlar.
Eriha yolunda Âdem
Ad, adamın başının yanında iki kez yazılmıştır: ilkinde şeytanların ayakları altında terk edilmiş yatarken, ikincisinde Samiriyeli üzerine zeytinyağı ve şarap dökerken. Bu özdeşleştirmenin benzetmenin yorumunda uzun bir geçmişi vardır. Origenes, Luka Üzerine Vaazlar’ının otuz dördüncüsünde, presbiterlerden birinin açıklamasını aktarır. Bu açıklamaya göre aşağı inen adam Âdem’dir; Yeruşalim cennet, Eriha dünya, haydutlar ise düşman güçlerdir. Kâhin Yasa’dır, Levili peygamberler, Samiriyeli ise Mesih. Yaralar itaatsizliği, binek hayvanı Rab’bin bedenini, içeri girmek isteyen herkesi kabul eden han ise Kilise’yi simgeler. Samiriyeli’nin geri döneceğine dair vaadi Mesih’in ikinci gelişini anlatır.
Bu noktaların birçoğu duvar resminde görünür hâle gelmiştir. Haydutlar şeytan olarak resmedilmiş, Samiriyeli haçlı bir hale taşır, yaralının adı da Âdem’dir. Aynı mantıkla, iki figür alegorideki gibi Yasa ve peygamberler olarak okunursa, kâhinle Levili’nin haleleri de anlaşılır hâle gelir.
Hayvanın yokluğuyla ilişki ise daha az kesindir. Yazıt binek hayvanını anar, ama resim Âdem’i omuzlarında bizzat taşıyan Samiriyeli’yi gösterir. Alegori hayvanı Rab’bin bedeniyle özdeşleştirdiğine göre, resim ikisini tek bir figürde birleştiriyor gibidir. Bu yorum yalnızca resimle metnin karşılaştırılmasına dayanır; ressamın ya da başrahip İoasaf’ın niyetlerine ilişkin herhangi bir tanıklıktan çıkmaz.
Luka İncili’nden yazıtlar
Dokuz yazıt, olaylara İncil’in sözleriyle eşlik eder; her biri yorumladığı sahnenin yanındadır. Koyu zemin üzerine beyaz, kayaların açık renkli yüzeylerine ise koyu harflerle yazılmışlardır. İki yerde Âdem’in adı eklenir. Ressam serbestçe kopyalar. κατέβαινεν fiili kapıda ΚΑΤΕΒΕΝ, kâhinin ayetinde ise ΚΑΤΕΒΕΝΕΝ biçiminde, sesletime göre yazılmıştır; bu ayette δέ de eksiktir. ἐκδύσαντες ortacı çekimli bir fiile dönüşür (ΕΞΕΔΥΣΑΝ). Levili’nin ayeti kısaltılmıştır; hem vardığı yere ilişkin ibare hem de καὶ ἰδών sözleri atlanır. Hanın kapısında Samiriyeli’nin hancıya verdiği tutar okunur: iki dinar.
Çevriyazı büyük harflerle, özgün metinde işaretlenen soluk işaretleri ve vurgular olmadan verilmiştir. Kısaltmalar yuvarlak ayraç içinde açılmış, ancak kısmen seçilebilen harfler köşeli ayraç içinde tamamlanmıştır. Yazıtlar, kompozisyonun okunuş sırasını izler.
- Kent kapısında
ΑΝ(ΘΡΩΠ)ΟΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΒΕΝ ΑΠΟ Ι(ΕΡΟΥΣΑ)ΛΗΜ ΕΙΣ ΙΕΡΙΧΩ - Şeytanların üstünde
Κ(ΑΙ) ΛΗΣΤΑΙΣ ΠΕΡΙΕΠΕΣΕ ΟΙ Κ(ΑΙ) ΕΞΕΔΥΣΑΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν Κ(ΑΙ) ΠΛΗΓΑΣ ΕΠΙΘΕΝΤΕΣ ΑΠΗΛΘΟΝ - Sol altta
ΑΦΕΝΤΕΣ ΗΜΙΘΑΝΗ ΤΥΓΧΑΝΟΝΤΑ - Kâhinin üstünde
ΚΑΤΑ ΣΥΓΚΥΡΙΑΝ ΙΕΡΕΥΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΒΕΝΕΝ ΕΝ ΤΗ ΟΔΩ ΕΚΕΙΝΗ Κ(ΑΙ) ΙΔΩΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΑΝΤΙΠΑΡΗΛΘΕΝ - Levili’nin yanında
ΟΜΟΙΩΣ ΔΕ Κ(ΑΙ) ΛΕΥΙΤΗ(Σ) ΑΝΤΙΠΑΡΗΛΘΕ - Ortadaki kayalarda
ΣΑΜΑΡ(ΕΙ)ΤΗΣ ΔΕ ΤΙΣ ΟΔΕΥΩΝ ΗΛΘΕ ΚΑΤ ΑΥ(ΤΟ)Ν Κ(ΑΙ) ΙΔΩΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΕΣΠΛΑΓΧΝΙΣΘΗ - Hemen altında
Κ(ΑΙ) ΠΡΟΣΕΛΘΩΝ ΚΑΤΕΔΗΣΕ ΤΑ ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΑΥ(ΤΟ)Υ ΕΠΙΧΕΩΝ ΕΛΑΙΟΝ Κ(ΑΙ) ΟΙΝΟΝ - Kule ile hanın arasında
ΕΠΙΒΑΣΑΣ ΔΕ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΕΠΙ ΤΟ ΙΔΙΟΝ ΚΤΗΝΟΣ - Hanın kapısında
ΕΔΩΚΕΝ ΤΩ ΠΑΝΔΟΧ[ΕΙ] ΔΥΟ ΔΗΝΑΡΙΑ - Yaralının başının yanında
ΑΔΑ[Μ] ve ΑΔΑΜ
Türkçe çeviri
Çeviri, sahnenin yazıtlarını, yani Luka 10:30-35’ten bölümleri ve Âdem adının iki kaydını, çevriyazı sırasıyla kapsar.
- Bir adam Yeruşalim’den Eriha’ya iniyordu.
- Ve haydutların eline düştü; onu soydular, dövdükten sonra da çekip gittiler,
- yarı ölü bırakarak.
- Rastlantı sonucu bir kâhin o yoldan iniyordu; adamı görünce karşı taraftan geçip gitti.
- Bunun gibi bir Levili de karşı taraftan geçip gitti.
- Ama yolculuk eden bir Samiriyeli adamın yanına geldi ve onu görünce ona acıdı.
- Yanına gidip yaralarına zeytinyağı ve şarap dökerek onları sardı.
- Ve onu kendi hayvanına bindirip…
- Hancıya iki dinar verdi.
- Âdem, iki kez.
Kaynaklar ve kaynakça
- Selanik Aristoteles Üniversitesi, Aristotelis Mentzos Arşivi. Monastery of Agios Nikolaos of Philanthropinoi, Lake Pamvotida, Ioannina, Greece: Interior, The good Samaritan, sanctuary vault, north side (1542). BYZART Project.
- Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Μ. (1992). Ζητήματα μνημειακής ζωγραφικής του 16ου αιώνα. Η τοπική ηπειρωτική σχολή. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 16, 13–32.
- Κοιλάκου, Χ. (2001). Επισήμανση τοιχογραφιών του εργαστηρίου των θηβαίων ζωγράφων Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή στην περιοχή της γενέτειράς τους. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 22, 191–208.
- Yanya Üniversitesi, Tarih ve Arkeoloji Bölümü. St Nicholas Monastery (Philanthropene Monastery).
Bu makaleye atıf yapın
Bu makaleye nasıl atıf yapılır
Pafilis, T. M. “Filantropinon Manastırı’nda İyi Samiriyeli benzetmesi”. Yunan Ansiklopedisi, 21 Kasım 2026. https://www.elpedia.gr/tr/iyi-samiriyeli-benzetmesi-filantropinon-manastiri/.
Pafilis, T. M. (2026, 21 Kasım). Filantropinon Manastırı’nda İyi Samiriyeli benzetmesi. Yunan Ansiklopedisi. https://www.elpedia.gr/tr/iyi-samiriyeli-benzetmesi-filantropinon-manastiri/
Pafilis, T. M. “Filantropinon Manastırı’nda İyi Samiriyeli benzetmesi”. Yunan Ansiklopedisi, 21 Kasım 2026, https://www.elpedia.gr/tr/iyi-samiriyeli-benzetmesi-filantropinon-manastiri/. Erişim tarihi: .
Pafilis, T. M. (2026) “Filantropinon Manastırı’nda İyi Samiriyeli benzetmesi”, Yunan Ansiklopedisi, 21 Kasım. Erişim adresi: https://www.elpedia.gr/tr/iyi-samiriyeli-benzetmesi-filantropinon-manastiri/ (Erişim tarihi: ).





