
Trikka Piskoposu Aziz Oikumenios, sağ eliyle neredeyse resmin alt kenarına kadar açılan bir tomarın sarılı üst ucunu sıkıca kavramış hâlde, büst olarak betimlenmiştir; başı izleyicinin soluna doğru hafifçe dönüktür. Bu duvar resmi, Meteora’daki Hypapante (Rab’bin Tapınağa Takdimi) Manastırı’nın katholikonunun süslemesine aittir. Manastır sarp bir kayanın oyuğuna inşa edilmiştir ve kurucu yazıtı kilisenin inşasını ve resimlenmesini dünyanın yaratılışından itibaren 6875 yılına, yani 1366/67’ye yerleştirir. Bir Tesalya şehrinin piskoposu, şehirden söz eden bir metni, Trikka’nın yakınında, kaya oyuğuna sığınmış bir inziva yerinde tutmaktadır. Aşağıdaki okuma bu çakışmaya dayanır.
Hypapante katholikonu ve süslemenin tarihlendirilmesi
Yazıt, naosun batı duvarında, narteksten naosa açılan kapının üstünde korunmuştur. Kurucu olarak hieromonahos, Stagoi Skete’sinin protos’u ve Doupiani Manastırı’nın başrahibi olan «kyr Neilos»u anar. Kuzey duvardaki ikinci bir yazıt, resimlerin masrafını sonradan Kyprianos manastır adını alacak olan Konstantinos adlı birine atfeder. İlk yazıta göre kilise başlangıçta Rab’bin Göğe Yükselişi’ne adanmıştı. Tarih kaydında hüküm süren hükümdar olarak Symeon Uroš Palaiologos, «Romaioi’nin, Sırbistan’ın ve Romania’nın imparatoru», Stagoi piskoposu olarak da I. Bessarion zikredilir. Böylece anıt, açık biçimde Batı Tesalya’daki Sırp hâkimiyeti yıllarına yerleşir. Büyük Meteoron Manastırı’nın resmî internet sitesi, manastırın metokhionlarına ayrılan bölümde, katholikonu tek nefli, haç biçimli çatıya sahip ve sonraki bir döneme ait geniş bir narteksi olan bir kilise olarak tanımlar. Sitenin İngilizce sürümü naos resimlerini 1368’e tarihlendirirken Yunanca sürüm 1366’yı, yazıt ise 1366/67’yi verir. 1784’e tarihlenen narteks resimleri Kalarrytesli Dimitrios Zoukis ile öğrencisi Georgios’un eseridir ve bambaşka bir katmana aittir.
Küçük kilisenin dar yüzeyleri alışılmış programın tümüyle uygulanmasına izin vermemiştir. Kilise Babaları, süslemenin tanımında belirtildiği gibi, çoğunlukla apsis bölümünde ve büst olarak betimlenmiştir. Yazıtları 1909’da Nikos Bees yayımlamış, anıtı daha sonra Gojko Subotić (1966) daha sistemli biçimde incelemiştir. 2003 yazında 7. Bizans Eski Eserleri Eforluğu, Büyük Meteoron Manastırı ile iş birliği içinde, restoratörler Margaritis Mitsatsikas ve Stavroula Nakou eliyle süslemenin konservasyonunu yapmıştır. Temizlikten sonra önceki araştırmacıların gözünden kaçan ayrıntılar görünür hâle gelmiştir.
Piskoposun figürü
Kompozisyona yüz hâkimdir. Uzun ve dardır; ince beyaz fırça darbelerinin kat ettiği yüksek, kel bir alnı ve tepesinde küçük bir perçemi vardır. Şakaklardaki saçları da beyaz çizgiler vurgular. Uzun ve sivri sakal, dönüşümlü açık ve koyu çizgilerle tutamlara ayrılır ve göğse kadar iner. Ağır kapaklı iri gözler izleyicinin soluna doğru yan yan bakar. Bu hareket, başın hafif eğikliğiyle birlikte, hiyerarşik bir figürden beklenen cepheselliği yumuşatır. Başın arkasında koyu kırmızı bir dış hattı ve ince beyaz bir kenarı olan parlak okra hale, zeminin derin mavisi üzerinde belirgin biçimde öne çıkar.
Giysiler dönemin piskopos giysileridir: beyaz polistavrion phelonion ve iri koyu kırmızı haçlı bir omophorion. Sahnenin kenarında, izleyicinin solunda, başka kırmızı haçların parçaları seçilir. Azizin sol eli görünmez. Parmakları sarılı ucun çevresinde bükülmüş sağ eli tomarı yukarıda, omzun yanında tutar; böylece beyaz yaprak göğsün önünden çapraz olarak düşer ve kompozisyonun neredeyse yarısını kaplar.
İsim yazıtı ve tomar
Mavi zemin üzerinde, halenin solunda, isim yazıtı açık renkli büyük harflerle üst üste satırlar hâlinde yazılmıştır. «ἅγιος» sözcüğü kısaltılmıştır. Adda Η harfi hem baştaki ΟΙ’yi hem de sondaki Ι’yı karşılar. Normalleştirilmiş yazımla Ὁ ἅγιος Οἰκουμένιος okunur. Tomarda, ince çizgilerle ayrılmış, büyük siyah majüskül yazıyla beş satır metin vardır; ilk sözcük ilk iki satıra bölünmüştür. Kısaltmalar açıldığında metin şöyle okunur:
Μνήσθητι, Κύριε, τῆς πόλεως ἐν ᾗ κατοικοῦμεν.
Türkçe çeviri
«Ya Rab, içinde yaşadığımız şehri an.»
Yerel geleneğin Trikka’nın koruyucusu olarak saydığı bir piskopos için bu metnin seçilmesi, şehir tomarda adıyla anılmasa da makul görünür. İfade, Aziz Ioannes Khrysostomos’un İlahi Liturgiası’ndaki anaforanın şefaat duasını hatırlatır; orada «παροικοῦμεν» biçimi geçer. Ressam piskoposun eline şehir için bir dua koymuştur ve bu dua, onun piskoposluk merkezine yakın küçük bir manastırda okunuyordu.
Resim üslubu ve sanatsal çevre
Yüzün modelajı koyu, yeşilimsi bir proplasmostan, yani üzerine açık tonların kurulduğu ilk koyu katmandan başlar ve sıcak okralarla ilerler. Elmacık kemiklerinde, gözlerin altında kırmızımsı lekeler yayılırken ışıklar alında, burun sırtında ve sakalda ince, neredeyse paralel beyaz çizgiler hâlinde düşer. Kafatasının dış hattı, kaşların kavisleri ve sakalın oyukları kendinden emin, neredeyse kaligrafik bir çizgiyle çekilmiştir. Yüzün hacmi hâlâ sezdirilir; ama figürü düzenleyen her şeyden önce çizgidir, ışık ve gölgenin kesintisiz bir geçişi değil.
Hypapante’nin ressamı anonim kalır. Konstantinos Vapheiades, Meteora’daki Bizans resmini incelerken onun üslubunu Büyük Meteoron Manastırı’ndaki duvar resmi parçalarıyla ilişkilendirir ve aynı sanatçının orada 1366’dan kısa süre önce çalışmış olmasını akla yatkın bulur. Elassona’daki Panagia Olympiotissa (1332–1355) ile Lesnovo’daki Başmelek Mihail katholikonunun resimleriyle de yakın bir akrabalığa dikkat çeker ve bütün bu grubu Sırp hâkimiyeti döneminde Güney Balkanlar’a yayılmış bir sanat akımına bağlar. Belirgin çizgiselliği ve canlı, berrak renkleriyle Oikumenios figürü bu tanıma güçlük çekmeden uyar; yine de tek bir büst, bütün bir atölye hakkında hüküm vermeye yetmez.
Trikkalı Oikumenios kimdi?
Burada betimlenen kişi, araştırmacıları anıt kadar meşgul etmiştir. Hristos Krikonis, Ο Οικουμένιος Τρίκκης başlıklı çalışmasında, araştırmanın çok farklı dönemlerden üç adaşı birbirinden ayırdığını kaydeder: ilki 4. yüzyılın ilk yarısına, ikincisi 6. yüzyılın ilk yarısına, üçüncüsü ise 10. yüzyılın ortalarına yerleştirilir. 6. yüzyıl Oikumenios’una bir Vahiy şerhi atfedilir; 10. yüzyıldakiyle ise Elçilerin İşleri ve Mektuplar üzerine şerhler ilişkilendirilmiştir. Krikonis, yerel geleneğin saydığı Trikka’nın azizi ve koruyucusunun 4. yüzyıldaki kişi olduğunu savunur. Bu geleneğin temel kaynağı, Larisa Metropoliti Antonios’un kaleme aldığı Methiye ve Akoluthia’dır; yazara göre Antonios 1340–1362 yılları arasında Trikka’da yaşamıştır ve sonraki Patrik Antonios ile aynı kişidir.
Methiye’ye göre Oikumenios Kapadokyalıydı, Larisalı Aziz Akhillios’un yeğeniydi ve 325’te Birinci Ekümenik Konsil’e ona eşlik etmişti. Akhillios daha sonra onu Trikka piskoposu olarak takdis etti. Aynı metin, şehrin yakınında azize ait bir inziva yerinden, «Katafygion»dan da söz eder; Krikonis burayı muhtemelen yaklaşık sekiz kilometre kuzeye yerleştirir. Burada söz konusu olan, 14. yüzyıla ait bir hagiografik anlatı ve Antonios’un zamanında azize gösterilen saygının bir tanığıdır. Krikonis bir kanıt daha aktarır. Patrik Philotheos Kokkinos, rahibe Proskomidi sırasında Akhillios gibi piskoposlarla birlikte Oikumenios için de bir parça ayırmasını tavsiye ediyordu; yani «Ἀχιλλίου Λαρίσης, Οἰκουμενίου Τρίκκης καὶ πάντων τῶν ἁγίων ἱεραρχῶν» (Larisalı Akhillios’u, Trikkalı Oikumenios’u ve bütün kutsal piskoposları) anıyordu.
Bu iki tanıklık, Antonios’un Methiye’si ile Philotheos’un anışı, Hypapante’nin resimlenmesiyle aşağı yukarı aynı on yıllara aittir. Dolayısıyla Oikumenios’un Neilos’un katholikonundaki varlığı, yerel azize duyulan saygının hem Larisa Metropolitliği’nde hem de Patrikhanede belgelendiği bir döneme denk düşer. Krikonis’in yayımladığı Oikumenios duvar resimleri listesinde Hypapante Manastırı, Trikala’daki kiliselerin, Kalambaka’daki eski bir kilisenin ve Kurtarıcı (Soter) ile Rousanou manastırlarının yanında açıkça anılır. Methiye’ye göre 10. yüzyılın sonunda Çar Samuil tarafından Pelagonia’daki Herakleia bölgesine götürülmüş olan rölikinin bir kısmı, sonradan Trikka’ya geri dönmüştür. Krikonis, bunun Panagia Faneromeni Kilisesi’nin skevofilakionunda, kapağının iç yüzündeki yazıtın 1801’e tarihlendirdiği gümüş bir röliker kutusu içinde bulunduğunu aktarır.
Kaynaklar ve kaynakça
Büyük Meteoron Kutsal Manastırı. (t.y.). Metochia – Dependencies, «Monastery of the Hypapante» bölümü. Kutsal Meteora.
Krikonis, Ch. Th. (t.y.). Ο Οικουμένιος Τρίκκης. Υπήρξε επίσκοπος, άγιος και πολιούχος της Τρίκκης; [Trikkalı Oikumenios. Piskopos, aziz ve Trikka’nın koruyucusu muydu?] (s. 309–331). Pandemos Deposu, Panteion Üniversitesi.
Vapheiades, K. M. (2023). Byzantine Wall Paintings and Icons at Meteora. Actual Problems of Theory and History of Art, 13, 291–298.
Bu makaleye atıf yapın
Bu makaleye nasıl atıf yapılır
Pafilis, T. M. “Trikka Piskoposu Aziz Oikumenios: Meteora’daki Hypapante Manastırı’nın duvar resmi”. Yunan Ansiklopedisi, 15 Kasım 2026. https://www.elpedia.gr/tr/trikka-piskoposu-aziz-oikumenios-meteora-hypapante-manastiri-duvar-resmi/.
Pafilis, T. M. (2026, 15 Kasım). Trikka Piskoposu Aziz Oikumenios: Meteora’daki Hypapante Manastırı’nın duvar resmi. Yunan Ansiklopedisi. https://www.elpedia.gr/tr/trikka-piskoposu-aziz-oikumenios-meteora-hypapante-manastiri-duvar-resmi/
Pafilis, T. M. “Trikka Piskoposu Aziz Oikumenios: Meteora’daki Hypapante Manastırı’nın duvar resmi”. Yunan Ansiklopedisi, 15 Kasım 2026, https://www.elpedia.gr/tr/trikka-piskoposu-aziz-oikumenios-meteora-hypapante-manastiri-duvar-resmi/. Erişim tarihi: .
Pafilis, T. M. (2026) “Trikka Piskoposu Aziz Oikumenios: Meteora’daki Hypapante Manastırı’nın duvar resmi”, Yunan Ansiklopedisi, 15 Kasım. Erişim adresi: https://www.elpedia.gr/tr/trikka-piskoposu-aziz-oikumenios-meteora-hypapante-manastiri-duvar-resmi/ (Erişim tarihi: ).





