
Midilli’deki Limonos Manastırı’nda bulunan Büyük Bayram sahneli aer örtüsü, minyatür ölçeğinde boyanmış on bir yuvarlak madalyon taşıyan kırmızı bir ipektir. Koleksiyon kayıtlarına göre madalyonlar önce başka bir amaçla kullanılmış, bugün bulundukları yere ancak sonradan dikilmiştir. 64 × 58 cm boyutundaki eser, manastır müzesinin Ayin Giysileri ve Sırma İşlemeleri Koleksiyonu’na aittir ve kilise litürjik tekstili olarak kayıtlıdır. Minyatürler 16. yüzyıla atfedilir. Onları taşıyan kumaşın ise muhtemelen daha geç olduğu düşünülür. Bütünün yapımında demek ki iki evre var, biri resim, biri dikiş; aralarında ne kadar zaman geçtiğini bilmiyoruz.
Kutsal sunuların örtüsü
Ortodoks litürjik uygulamasında aer, kutsal sunuları örten kumaşa verilen addır. Geç Bizans döneminde nasıl kullanıldığına dair tanıklıkları Roland Betancourt, Selanik Epitafiosu üzerine yaptığı çalışmasında bir araya getirmiştir. Bu tanıklıklara göre aer, Kutsal Masa üzerindeki sunuları örtüyordu; Selanik Başpiskoposu Simeon da ayini yönetenlerin kutsal örtüyü İman Bildirgesi bitene dek sunuların üzerinde tuttuklarını yazar. Büyük Giriş sırasında aerin diyakozun omzunda taşındığı belgelenmiştir; büyük aer ise diyakozların başlarının üzerinde taşınabiliyordu. Aynı çalışma, ölü İsa Mesih figürünün Kutsal Masa örtülerinde ortaya çıkışını da inceler; 16. yüzyıla gelindiğinde bu örtülerde artık Ağıt’ın tam kompozisyonuna rastlanır. Yazar ayrıca incelediği dönemde “büyük aer” ile “epitafios” terimlerinin açıkça ayırt edilmediğini belirtir.
İpek, şerit ve boş bir köşe
İpek koyu kırmızıdır; aynı tonda dokunmuş bitkisel bir desen yer yer seçilir. Kenarın tamamı boyunca altın bir şerit uzanır. Alt kenardan, sola doğru, küçük bir püskül sarkar. Kumaşı iki şerit hâlinde yatay kırışıklıklar kat eder; bunlar büyük olasılıkla eski bir katlamanın izleridir. Koleksiyon kayıtları ipeği, kilise kullanımına uyarlanmış dünyevi bir kumaş olarak tanımlar ve boyalı madalyonları ikincil kullanımdaki aplikeler sayar. Nereden geldiklerini söylemez.
Kumaşın genişliğine oranlarından yola çıkılırsa madalyonların çapı yaklaşık on üç ile on dört santimetre arasındadır. Boyalı yüzeyin çevresinde düzensiz bir altın kenar vardır. Sahnenin altın zemini bu kenara kadar uzanır, böylece her sahne kırmızının üzerinde ışıklı bir disk gibi öne çıkar.
Madalyonlar eşit dağıtılmamıştır. Orta ve alt sıralarda dörder tane bulunur. Üst sırada sağa yaslanmış üç madalyon vardır, sol üst köşe ise boştur ve orada bir madalyon için daha yeterince yer kalır. Bir zamanlar orada on ikinci bir sahne olup olmadığını ya da bütünü diken kişinin elinde yalnızca on bir tane bulunup bulunmadığını söyleyemeyiz. İpekte daha eski bir dikişin izleri kesin olarak görülmez.
Müjde’den Göğe Yükseliş’e, iki sapmayla
Sahneler hangi sırayı izler? Sol alt köşeden başlanır, her sıra soldan sağa okunur ve sıra sıra yukarı çıkılırsa anlatı neredeyse düzenli biçimde açılır. Alt sıra Müjde ile başlar. Kırmızı himationlu melek, binaların önünde ayakta duran Meryem’e soldan yaklaşır. Ardından bütünün en çok yıpranmış sahnelerinden biri olan Doğuş, figürlerin kırmızı bir kiboryumun altında toplandığı Tapınağa Takdim ve Vaftiz gelir. Vaftiz’de İsa Mesih, solda Öncü Yahya ile sağda melekler arasında suların içinde durur. Orta sırada Lazar’ın Diriltilişi, kefenlere sarılı ölüyü mezarın ağzında ayakta gösterir. Sonra Çarmıha Geriliş; bedenin bir taş levha üzerine uzatıldığı, arka planda boş haçın göründüğü Ağıt; ve sağ altta bir figürün İsa’nın ayaklarına eğildiği Haçtan İndiriliş gelir. Üst sırada İsa Mesih’in binek hayvanının üzerinde şehir kapısına doğru ilerlediği Kudüs’e Giriş yer alır. Onu, merkezde açık renk giysili İsa’nın iki figür grubu arasında durduğu Cehenneme İniş izler. Sonuncusu Göğe Yükseliş’tir. Yukarıda meleklerin taşıdığı bir ihtişam içinde İsa, aşağıda öğrencilerin arasında Meryem.
Kronolojik sıra iki noktada bozulur. Yuhanna İncili’nde Lazar’ın Diriltilişi’nden sonra gelen Kudüs’e Giriş, üst sıraya çıkmıştır. Ağıt ise Haçtan İndiriliş’ten önce yer alır. Belki bu yer değiştirmeler madalyonlar yeni kumaşa dikilirken yapıldı. Belki de onları yerleştiren kişi anlatıyı harfiyen izlemeyi gerekli görmedi. Biri ötekini dışlamaz.
Koleksiyon kayıtlarının da belirttiği gibi seçkide Başkalaşım, Pentekost ve Meryem’in Uykuya Dalışı yoktur. Bütün ayrıca On İki Büyük Bayram’ın olağan döngüsüne ait olmayan iki Çile sahnesini, Haçtan İndiriliş ile Ağıt’ı içerir. Yorgos Kakavas, 16. yüzyılın ikinci yarısına ait, Büyük Bayram sahneli bir Girit triptiğini yayımlarken Çile sahnelerinin 15. ve 16. yüzyıl Girit triptiklerinde sevildiğini gözlemler; incelediği triptikte bu sahneler yoktur. Ölü İsa üzerindeki vurgu, onun figürünün aer örtülerinin süslemesinde yer almasıyla uyumludur. Yine de madalyonlar ikincil kullanımda olduğundan, seçimin bu kumaş için yapılıp yapılmadığını bilemeyiz. Bugünkü kırmızı ipeğe ulaşmadan önce başka bir nesne için seçilmiş olmaları mümkündür.
Çarmıha Geriliş’e yakından bakış

Orta sıranın ikincisi olan Çarmıha Geriliş, sahnelerin çoğundan daha iyi korunmuştur ve ressamın işçiliğini yakından gösterir. Haçın tepesindeki levhada yazıt ancak parça parça okunabilir. Yatay kolda, başın sağında ve solunda, Çarmıha Geriliş yazıtına ait büyük harfler seçilir. Madalyonun üst kısmında, levhanın iki yanında, güneşi ve ayı temsil eden iki küçük disk vardır: solda kırmızı, sağda koyu renkli. Haleli İsa Mesih ölüdür, başı yana eğiktir. Bedeni kuvvetle bükülür, öyle ki kalçası izleyicinin soluna kayar. Kaburgalar ardışık kavislerle çizilmiş, peştamal soluk okra tonlarıyla verilmiş ve neredeyse saydam görünür; ayaklar bir ayak desteğine basar. Figürlerin arkasında, kuleleri aşağı yukarı çarmıhtakinin göğüs hizasına kadar yükselen Kudüs surları görülür.
Bu unsurların birçoğu Palaiologos döneminin başka tasvirlerinde de karşımıza çıkar. Varna’dan bir ikonayı inceleyen Alexandra Trifonova, İsa’nın bedenindeki “ters S” biçimli kıvrımı onun gerçekçi tasvirinin bir öğesi sayar. Meryem’in bir elini göğsünün önünde tuttuğu jestin aynı dönemde geniş ölçüde yayıldığını da yazar ve Kudüs surlarının Palaiologos dönemi Çarmıha Geriliş sahnelerinde sıkça görüldüğünü belirtir. Limonos madalyonunda Meryem, sık okra renkli kıvrım çizgileriyle örülü koyu bir maforion içinde solda durur. Bir eli göğsüne dayanır, öteki haça doğru iner. Arkasında haleli iki kadın figürü daha durur, birinin giysisi kırmızıdır.
Karşısında İncil yazarı Yuhanna başını eline yaslar; bu bir keder jestidir. Trifonova, kederli öğrencinin çenesine dokunduğu akraba bir versiyonu inceler. Yuhanna’nın kırmızı khitonun üzerindeki koyu yeşil himationu, uyluklarda iç içe geçmiş, neredeyse sarmal kıvrımlar oluşturur. Arkasında, sağ kenarda, haleli ve kırmızı pelerinli bir asker durur; elinde ışınsal süslemeli yuvarlak bir kalkan ve mızrak vardır. Büyük olasılıkla İncil anlatısındaki yüzbaşıdır. Haç dipte koyu renkli bir tepenin üzerinde yükselir. Altında, kayanın karanlık bir oyuğunda küçük bir kafatası görülür; ikonografik geleneğe göre bu, Âdem’in kafatasıdır.
Boyalı yüzeyin tamamını yoğun bir çatlak ağı kaplar. Açık renkli lekeler hâlinde görünen boya kayıpları, üst kısmın altın zemininde ve kenara yakın yerlerde yoğunlaşır. Orada altın aşınmış, altındaki açık renkli astar tabakasını açığa çıkarmıştır.
Resim, atölye, tarihlendirme
Koleksiyon kayıtları minyatürlerde Girit Okulu’nun özelliklerini görür: tutuculuk, Palaiologos dönemi ve erken Bizans sonrası örneklere bilinçli bir dönüş, klasisist bir yalınlık ve belirgin Batı etkilerinin yokluğu. Resim bunların bir kısmını doğrular. Yüzlerde koyu bir proplasmos, yani tenin koyu renkli temel katmanı, onun üzerinde de seyrek açık renkli ışık vurguları seçilir. Giysi kıvrımları geometrik bir stilizasyonla çizilmiştir. Palet, altın zemin üzerinde öne çıkan kırmızı, koyu yeşil ve okralara dayanır.
Yayımladığı Girit triptiğinde Kakavas, ikonografik tiplerin 15. yüzyıl Giritli ressamlarının yerleştirdiği biçimiyle Palaiologos geleneğinden geldiğini düşünür. Aynı eserin yan kanatlarında Venedik Maniyerizmi etkisi de saptar ve ressamın minyatürdeki ustalığını över. Limonos madalyonlarında küçük ölçekteki ustalık açıkça görülür. Batı Maniyerist öğeleri ise seçilmez; mimari arka planlar ve manzaralar Bizans resminin uzlaşımları içinde kalır.
Kayıtların en olası kabul ettiği 16. yüzyıl tarihlendirmesi üsluba dayanır. Kayıtlar bunu destekleyen tarihli bir yazıttan ya da belgeden söz etmez. Kumaşa gelince, koleksiyon bilgileri onu ne kadar sonra olduğunu söylemeden daha geç diye niteler; başka bir yerde minyatürlerle çağdaş olma olasılığını açık bırakır. Madalyonların hangi malzeme üzerine boyandığı koleksiyon kayıtlarında belirsiz kalır.
Kaynaklar ve kaynakça
Betancourt, R. (2015). The Thessaloniki Epitaphios: Notes on Use and Context. Greek, Roman, and Byzantine Studies, 55(2), 489–535.
Bu makaleye atıf yapın
Bu makaleye nasıl atıf yapılır
Pafilis, T. M. “Limonos Manastırı’ndan Büyük Bayram sahneli aer örtüsü”. Yunan Sanat ve Kültür Ansiklopedisi, 19 Kasım 2026. https://www.elpedia.gr/tr/limonos-manastiri-buyuk-bayram-sahneli-aer-ortusu/.
Pafilis, T. M. (2026, 19 Kasım). Limonos Manastırı’ndan Büyük Bayram sahneli aer örtüsü. Yunan Sanat ve Kültür Ansiklopedisi. https://www.elpedia.gr/tr/limonos-manastiri-buyuk-bayram-sahneli-aer-ortusu/
Pafilis, T. M. “Limonos Manastırı’ndan Büyük Bayram sahneli aer örtüsü”. Yunan Sanat ve Kültür Ansiklopedisi, 19 Kasım 2026, https://www.elpedia.gr/tr/limonos-manastiri-buyuk-bayram-sahneli-aer-ortusu/. Erişim tarihi: .
Pafilis, T. M. (2026) “Limonos Manastırı’ndan Büyük Bayram sahneli aer örtüsü”, Yunan Sanat ve Kültür Ansiklopedisi, 19 Kasım. Erişim adresi: https://www.elpedia.gr/tr/limonos-manastiri-buyuk-bayram-sahneli-aer-ortusu/ (Erişim tarihi: ).





