Metropolitan Museum’da gelin ve eşlikçileriyle bir Centuripe vazosu

Bu vazonun kapağı yerinden kalkmaz. Gövdeyle tek parça hâlinde biçimlendirilmiş olduğundan iç kısım kalıcı olarak kapalı kalır; böylece bir şey saklayabilecek bir biçim, yalnızca gösteren bir nesneye dönüşür. Bu yapım ayrıntısı, kil pişirildikten sonra yüzeye sürülen resimle birlikte, New York’taki Metropolitan Museum of Art’ta bulunan pişmiş toprak Centuripe vazosunu (env. no. 53.11.5) mezar için üretilmiş nesneler arasına yerleştirir. MÖ 3.–2. yüzyıla ait, 39,4 cm yüksekliğindeki bu Helenistik eser, Met’in kataloğundaki kayda göre doğu Sicilya’daki Centuripe ile ilişkilendirilen bir seramik grubuna aittir; özenli, ince kabartma bezeme ve pişirmeden sonra uygulanmış çok renklilik bu grubun ayırt edici özellikleridir. Vazonun ana alanında ise eşlikçilerinin arasında bir gelin betimlenmiştir.

Literatürün kısaca “Centuripe vazoları” diye andığı bu grubun kapları, tek bir nesnenin sınırlarını aşan sorular doğurur: Tam olarak nasıl boyandılar, renklerinin ne kadarı antik çağdan kalmadır, bir gelin imgesi bir Sicilya kentinin ölüleri için ne anlama geliyordu? Sahnesini görece iyi durumda koruyan New York vazosunda bu sorular somut bir biçim kazanır.

Centuripe vazosunun yapımı

Yumurta biçimli, omuzlarda genişleyen gövde alçak ve açık bir ayağa doğru daralır. Üzerine oturan konik kapağın geniş, dışa taşan kenarı, bir kap kapağından çok bir çatıyı andırır; tepesinde küçük silindirik bir uç bulunur, yüzeyinde ise ışınsal fırça darbelerinin soluk pembe-mor izleri seçilir. Kapağın kenarı boyunca kabartma bir boncuk dizisi dolanır; bunun altından aralıklarla küçük kabartma maskeler sarkar, ama bunlar güvenle tanımlanamayacak kadar aşınmıştır. Daha aşağıda, vazonun omzunda, gri-mavi bir zemin üzerinde küçük dikdörtgen çıkıntılardan oluşan bir kuşak bir tür korniş meydana getirir. Çatı, korniş, friz: Bu üst yapı vazoya küçük bir binanın görünümünü verir.

Bu, söz konusu çömlekçinin bir kaprisi değildir. Met’in sanat tarihi rehberi için yazılmış olan Heuer’in denemesinde Centuripe vazoları, bitkisel ve mimari esinli karmaşık kabartma öğelerle zenginleştirilmiş kaplar olarak tanımlanır. Rosario Patané de bu vazoların kenarlarının çoğunlukla silmeler (kymatia), triglifler ve aslan başı ya da Erot dizileriyle vurgulandığını belirtir; ona göre bu motifler açıkça metal örneklerden gelmektedir. New York vazosunun omzundaki dikdörtgen çıkıntı dizisi de, aşınmanın gerektirdiği bütün çekinceyle, bu dağarcığa aittir.

Gövdenin alt kısmı, resimli kuşaktan yatay, sırt biçimli bir çıkıntıyla ayrılır ve mor ile gri-mavi tonlarda boyanmış, sarımsı yansımalı kabartma yapraklar taşır; yaprakların arasında küçük, yuvarlak bir çıkıntı, yanlarda ise S biçiminde kıvrılan sarmal bukleler vardır. Ayak okra sarısı bir renk tonunu korumaktadır. Heuer vazoyu bir lebes olarak adlandırır. Aynı üretimin lekanisleri bağımsız parçalardan (ayak, çanak, kapak, kulp, tepe süsü) birleştirildiği için nadiren bütün olarak günümüze ulaşmıştır; Heuer’in belirttiğine göre burada ise kapak gövdeyle birlikte yapılmıştır, dolayısıyla vazo bir kap olarak işlev göremez. Yine ona göre bu kapların yapımı ve hassas, dayanıksız bezemeleri, mezar hediyesi olarak tasarlandıklarını gösterir. Tek parça kapak çözümü münferit bir örnek değildir: Évora Üniversitesinde hazırlanmış bir yüksek lisans tezinde, Palermo’daki “A. Salinas” Arkeoloji Müzesinde bulunan ve aynı üretime ait olan bir lebes gamikos tanıtılır; bu kap da gövde ile yerinden çıkarılamayan bir kapaktan oluşur.

Gelin ve eşlikçileri

Hepsi ayakta duran dört kadın figürü, yalnızca vazonun ön yüzünü kaplayan koyu gül pembesi, kesintisiz bir alana yayılır; yüzeyin geri kalanı, gri lekeler ve aşınma izleriyle birlikte kilin kendi renginde bırakılmıştır. Solda, açık mavi bir khitonun üzerine okra sarısı bir himation giymiş bir kadın sakin bir duruşla bekler; kolları aşağı sarkmıştır, yüzü üç çeyrek açıyla verilmiştir. Yanındaki ikinci kadının saçında yapraklardan ya da çiçeklerden bir çelenk, sırtında pembe bir manto vardır; büyük, yuvarlak bir tympanonu baş hizasına, gelinin bulunduğu yana doğru kaldırmıştır ve çalgının açık renkli yüzeyini eğik olarak görürüz.

Ortadaki gelin, baştan aşağı sarımsı beyaz bir giysiye sarınmış, başından omuzlarına inen bir duvakla örtünmüştür. Başını hafifçe eğmiş, gözlerini yere indirmiştir; bir elini göğsüne, duvağın kenarına yakın bir noktaya götürür. Giysi bedenini beyaz fırça darbeleriyle aydınlatılmış çapraz kıvrımlarla sıkıca sarar. Sahnenin sağındaki dördüncü figür kırmızı bir kolye, gri-yeşil bir himation ve altında kırmızı dikey şeritli bir khiton giymiştir. Şeritler vazonun sağdan çekilmiş fotoğrafında daha net seçilir; aynı fotoğrafta figürün öbür eliyle mantosunun ucunu tuttuğu da görülür. Geline doğru eğilir ve elini uzatarak onun elini aşağı bir hizada tutuyor gibidir. Bu hareket yol gösterme ya da eşlik etme olarak okunabilir, ancak görüntü daha kesin bir belirlemeye olanak tanımaz.

Gül pembesi alanın iki ucunda beyaz dikey öğeler yükselir: solda ucu yuvarlak bir sap, sağda tepesi kıvrılan bir şerit. Bunların mekâna ait nesneler mi, mimari öğeler mi, yoksa yalnızca çerçeve çizgileri mi olduğunu fotoğraflar çözmeye yetmez. Kesin olan tek şey, resimli alanı sınırladıkları ve onların ötesinde vazonun sessizliğe gömüldüğüdür.

Farklı yönlere dönük, iri ve koyu gözlü, açık ve aydınlık tenli yüzler, çizgiyle olduğundan çok ton geçişleriyle, yanakları ve boynu biçimlendiren ışık ve gölgelerle kurulmuştur. Patané bu üretimin resmini pişirme sonrasında uygulanmış bir tempera olarak tanımlar: Işık-gölge için yumuşak geçişler ve tarama kullanılmış, ayrıntılarda daha yoğun ya da karşıtlık yaratan fırça darbelerine başvurulmuştur. Bu tanım burada seçilebilenlerle, özellikle de kıvrımlarda rengin üzerine son bir katman gibi oturan beyaz ışıklarla örtüşür.

Tympanon

İkinci eşlikçinin havaya kaldırdığı çalgı bir çerçeveli davul, yani bir çembere gerilmiş zardan oluşan bir tympanondur. Bellia’nın çalışması, MÖ 4. ve 3. yüzyıla tarihlenen Sicilya buluntuları arasındaki, bu çalgıyı tutan kadın figürinlerini ele alır ve tympanonu Demeter ile Kore’nin, ayrıca Artemis’in kült alanlarıyla ilişkilendirir; Bellia’nın dayandığı literatüre göre genç kızlar bu alanlarda evlenmeden önce çocukluk eşyalarını, bu arada tympanonları da adak olarak sunarlardı. Söz konusu figürinlerde tympanon genellikle yanda, bedene dayanmış olarak tutulur. Burada ise yukarı kaldırılmıştır; daha canlı olan bu hareket, başka açılardan durgun kompozisyona sesi katar. Yine de müziğin bir düğün alayına mı ait olduğunu, yoksa bir kült ritüeline mi gönderme yaptığını resmin kendisi karara bağlamaz.

Pişmiş kil üzerine tempera

Centuripe vazolarının çok renkliliği Yunan vazo resminden kökten ayrılır, çünkü renkler fırına girmiyordu: Bir bağlayıcıyla, önceden pişirilmiş yüzeye sürülüyor ve açıkta kalıyordu; kolayca ufalanıyor, neme ve sürtünmeye, sonradan anlaşıldığı üzere yakın dönemlerin müdahalelerine de açık bulunuyordu. Bir Met vazosu üzerine yapılmış erken ve sistematik bir teknik gözlem, Richter’in 1932 tarihli çalışmasında yer alır. Richter, müzenin kısa süre önce edindiği, yüksek konik kapaklı bir lekanisi incelerken gül pembesi zeminin doğrudan kilin üzerine boyandığını, beyaz hazırlık katmanının ise yalnızca figürlerin altında bulunduğunu not etmişti. O sırada Alfred University’den C. F. Binns’in yaptığı pigment analizi sarı okra, umbra, tebeşir, mavi için bakır içeren öğütülmüş cam, zinober, is ve pembe için tebeşirle karıştırılmış kırmızı okra saptamıştı; ten rengi ise pembeyle sarının karıştırılmasıyla elde edilebiliyordu. Bu veriler başka bir vazoya aittir, ama betimledikleri palet 53.11.5’in gelin sahnesinde görülenin aynısıdır.

Daha yeni arkeometrik yöntemler daha ayrıntılı bir tablo ortaya koymayı mümkün kıldı. Palermo’daki iki vazo, bir piksis ve bir lebes gamikos üzerinde taşınabilir XRF ve FTIR spektroskopisiyle yürütülen bir arkeometrik araştırmada Elisa Chiara Portale ve çalışma arkadaşları tempera tekniğini doğrulamış, resmin altındaki katmanda da iki kalsiyum sülfat fazı saptamışlardır. Araştırmacılara göre basanitin varlığı, bu katmanın asıl resim uygulanmadan önce düşük sıcaklıkta pişirildiğini gösterir; başka noktalarda rastlanan alçıtaşı ise rötuşlarla ya da daha yeni pigmentlerin izleriyle örtüşmektedir. Aynı çalışmaya göre Palermo’daki lebes gamikos, zinober ve büyük olasılıkla azurit gibi daha nadir pigmentlerin kullanılması ve çiziminin niteliğiyle öne çıkar. Évora tezi de benzer biçimde üç katmanlı bir düzen tarif eder: kalsiyum karbonat ve kalsiyum sülfattan oluşan beyaz bir katman, demir oksitler içeren kırmızı bir katman ve pigmentleri barındıran dış katman. Tezde temperanın varlığı protein kalıntılarının saptanmasına dayandırılır.

New York vazosu için müzenin çevrimiçi kaydında buna benzer bir teknik inceleme yayımlanmış değildir; bugün gördüğümüz yüzeyin ne kadarının antik, ne kadarının belki de sonradan tamamlanmış olduğu fotoğraflara bakarak değerlendirilemez. Bununla birlikte alanın alt kesimlerinde renk kayıpları, kabartmalarda aşınmalar ve boyasız arka yüzde gri lekelenmeler seçilmektedir.

Evlilik, ruh ve mezar

Gelin teması Centuripe üretiminde tek başına duran bir örnek değildir. Heuer, bu vazoların boyalı ikonografisinin ya evlilikle ya da Dionysos kültüyle ilişkili olduğunu belirtir; bu kültün gizemleri Güney İtalya’da ve Sicilya’da yaygındı, büyük olasılıkla da inisiyelere ölümden sonra mutlu bir yaşam vaat ettikleri için. İki okuma arasındaki terazinin kendine özgü bir geçmişi vardır ve Portale bunu 2021 tarihli bir makalesinde yeniden kurar: 20. yüzyılın başlarında, Dionysos’u rahat bir duruşla gösteren iki vazonun bulunmasına dayanan ilk, “Bakkhik-Orfik” açıklama, yüzyılın ikinci yarısından itibaren düğün temasının repertuvarın en önemli konusu olduğu görüşü karşısında geriledi; bazı araştırmacılar ise daha sonra mitolojik ya da teatral figürleri de kabul etti.

Peki mezarın içindeki bir düğün sahnesi ne anlam taşıyordu? Rei Cretariae Romanae Fautorum bildiri kitabında yayımlanan 2016 tarihli bir çalışmasında Rosario Patané, vazoların konularının düzenli olarak gynaikonitis, yani kadınlar dairesi dünyasına ait olduğunu ve düğün töreninin çeşitli anlarını yansıttığını, erkek figürlerinin ise Dionysos dışında ikincil rollerde kaldığını gözlemler. Ona göre bu tür vazoların hiç değilse bazı erkek mezarlarında bulunması, ikonografinin ölünün cinsiyetiyle bağlantılı olmadığını gösterir. Patané, vazolarda karının ölümüne dek saklanıp ardından onunla birlikte gömülen düğün hediyeleri gören Paul Deussen’in “gerçekçi” açıklamalarını açıkça reddeder ve genç kadının Psykhe’nin kişileştirmesi olarak düşünülebileceği simgesel bir okumayı yeğler; öte yandan Portale’nin, genç kadın figürlerini nimflerin kültüyle ilişkilendirme önerisini de anar. Bu öneri, “nymphē” (νύμφη) sözcüğünün hem tanrısal varlığı hem de gelini karşılayan çift anlamıyla oynar. 2017 tarihli çalışmada Palermo ekibi, New York vazosunun görünüşüne doğrudan dokunan bir gözlem ekler: Araştırmacıların yazdığına göre renk etkileri salt bir zevk meselesi değildir; ikonografi ve vazonun bütünsel yapısıyla birlikte işleyerek büyük simgesel ağırlık taşıyan, ölü için bir tür ölümsüzlük umudunu ima eden prestijli bir mezar hediyesi ortaya çıkarır.

Bu sahnede damat yoktur, mekâna dair hiçbir işaret de yoktur; bütün ağırlık, eşlikçilerin çevrelediği ve görünüşe bakılırsa yönlendirdiği sessiz, duvaklı figürün üzerindedir. Böylesi bir sadelik yukarıdaki okumaların hepsiyle bağdaşır, hiçbirini dayatmadan.

Tarihleme, köken ve açık sorular

Bu vazoların tarihlemesi 20. yüzyıl boyunca kayda değer biçimde değişti. Richter 1932’de, resimlerinin Pompeii duvar resimleriyle ve Olbia’dan gelen çok renkli bir amphorayla benzerliklerine dayanarak onları geçici olarak MÖ 2.–1. yüzyıla yerleştiriyor, sorunun gelecekteki kazılarla çözüleceğini umuyordu. Bugün Met eseri MÖ 3.–2. yüzyıla tarihlendirmektedir; Patané ise Ulrike Wintermeyer’in (1975), üretimin MÖ 3. yüzyılın ortasından başlayarak yaklaşık seksen yıl sürdüğü yönündeki önerisini aktarır. Bu, Roma etkisinin Sicilya’da adım adım genişlediği dönemdir. Patané, Sicilyalı Diodoros’a dayanarak, MÖ 263’te Romalı konsüllerin Adrano’yu ele geçirmiş olduğunu ve Centuripe’yi kuşattıkları sırada pek çok kentin elçilerinin barış istediğini hatırlatır. Yine onun görüşüne göre kent kültürel bakımdan Siraküza’ya bağımlıydı, ancak pişmiş toprak figürin ve seramik üretiminde, siparişleri yerel yönetici sınıftan gelen bir özerklik geliştirmişti.

Met’in kaydı, vazonun Centuripe’de bulunduğunun söylendiğini ve 1953’e kadar New York’ta Elie Borowski’nin elinde olduğunu bildirir; müze onu Borowski’den, Joseph Pulitzer’in vasiyetiyle bırakılan fondan yararlanarak satın almıştır. “Bulunduğu söylenen” ifadesi, bir kazı bağlamına ilişkin hiçbir veri bulunmadığı anlamına gelir; bu boşluk da yalnızca New York’taki nesneyi ilgilendirmez. Portale’nin özgünlük sorunu üzerine 2022’de yayımladığı çalışmada belirttiği gibi, Centuripe nekropolleri daha 19. yüzyılda yağmalanıyordu. Yakın zamana kadar pek çok vazo kuşkulu sayılıyordu, bazılarının sahte olduğu da kanıtlandı; yasa dışı şebekenin “restoratörleri” ise ya biçimleri ve bezemeyi yeniden üretebiliyor ya da boyalı yüzeyleri “tazeleyebiliyor”, böylece kimi zaman özgün bezemelerden daha “inandırıcı” görünen yanıltıcı palimpsestler yaratıyorlardı. Patané de kökeni belgesiz pek çok vazonun otomatik olarak Centuripe’ye atfedilmesinin, laboratuvar analizleri de dâhil olmak üzere yeniden gözden geçirilmesi gerektiği kanısındadır, çünkü karşılaştırılabilir seramik doğu Sicilya’nın başka yerlerinde, özellikle Morgantina’da da bulunmuştur; orada ise bazı farklılıklar göstermektedir.

Buluntu bağlamlarının yitirilmesi, vazoların gruplandırılmasına ilişkin varsayımları da etkilemiştir. Deussen, Palermo’daki iki vazonun ve aynı tüccarın edinip bugün Metropolitan Museum’da bulunan iki vazonun daha aynı mezardan geldiğini ileri sürmüştü; ne var ki Palermo ekibi, Palermo’daki iki vazonun renk paletinin, üslubunun ve ikincil bezemesinin birbirini tutmadığını saptadı ve bu bulgu varsayımla çelişmektedir. Çalışmanın erişilebilen özeti New York’taki iki vazonun adını vermediğinden, 53.11.5 ile bir bağlantı kurmak tam metne erişilmeden mümkün değildir. Aynı araştırmacı 1970’lerin başında hazırladığı doktora tezinde üretimi dört atölye ve bunlara bağlı ressamlar hâlinde düzenlemeye girişmiş, ressamlara Dionysos Ressamı örneğinde olduğu gibi en sevdikleri konulardan adlar vermişti. Portale ve Chirco (2024), bu tablonun nesnel öğeler içermesine karşın yorum hataları ve teknik özelliklerin derinlemesine incelenmemesi yüzünden zayıf düştüğü görüşündedir. Müzenin kaydı New York vazosunu herhangi bir ressama ya da atölyeye atfetmez; duvağın altından gözlerini yere indirmiş gelin de MÖ 3. ya da 2. yüzyılda bir Sicilya kentinde çalışmış adsız bir zanaatkârın eseri olarak kalır.

Kaynaklar ve kaynakça

• Abboud, R. (2016). Characterization of the pigments of Siceliot pottery decoration: the Centuripe ceramics. Yüksek lisans tezi, Universidade de Évora.
• Bellia, A. (2012). Iconografia e culti: statuette di suonatrici di tympanon. M. Albertocchi, A. Pautasso, U. Spigo (Ed.), Philotechnia. Studi sulla coroplastica della Sicilia greca içinde (ss. 253-263). Catania: CNR-IBAM.
• Heuer, K. (2010). Funerary Vases in Southern Italy and Sicily. Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art.
• Patané, R. P. A. (2016). «Ceramica centuripina» e terracotte teatrali. Per le credenze sull’aldilà nella Sicilia romana. Rei Cretariae Romanae Fautorum Acta, 44, 255-265.
• Portale, E. C. (2021). Dioniso a Centuripe: iconografia «teatrale» e imagerie dionisiaca in contesto funerario. Ocnus, 29, 87-118.
• Portale, E. C. (2022). Old controversies and new data: assessing again the polychrome vases from Centuripe. M. Salvadori, E. Bernard, L. Zamparo, M. Baggio (Ed.), Beyond Forgery. Collecting, Authentication and Protection of Cultural Heritage içinde (ss. 265-279). Padova University Press.
• Portale, E. C., & Chirco, G. (2024). The Craft of Centuripe Vases: Techniques, Colors, Patterns. D. Elia, E. Hasaki, M. Serino (Ed.), Technology, Crafting and Artisanal Networks in the Greek and Roman World içinde (ss. 241-254). Berlin/Boston: De Gruyter.
• Portale, E. C., Chillura Martino, D., Saladino, M. L., Caponetti, E., & Chirco, G. (2017). «vasi di Centuripe»: per un approccio integrato. E. C. Portale, G. Galioto (Ed.), Scienza e archeologia içinde (ss. 75-99). Pisa: ETS.
• Richter, G. M. A. (1932). A Polychrome Vase from Centuripe. Metropolitan Museum Studies, 4(1), 45-54.
• The Metropolitan Museum of Art (t.y.). Terracotta vase, 53.11.5. Greek and Roman Art, The Met Collection.