Ένα φύλλο περγαμηνής, βαμμένο με έντονο κόκκινο και επιχρυσωμένο με φύλλα χρυσού, συντηρεί από το 1591 μια σκηνή που ελάχιστοι έχουν δει από κοντά. Πρόκειται για μικρογραφία ενσωματωμένη σε αρμενικό υμνολόγιο, ένα από εκείνα τα λειτουργικά βιβλία όπου καταγράφονταν οι ύμνοι της Αρμενικής Εκκλησίας για κάθε γιορτή του εκκλησιαστικού έτους. Φυλάσσεται σήμερα στο Αρμενικό Μουσείο της Γαλλίας, στο Παρίσι, μέρος εκείνης της κινητής κληρονομιάς που διέσωσε η αρμενική διασπορά ύστερα από αιώνες ανακατατάξεων και μετακινήσεων. Η σκηνή που απεικονίζει ονομάζεται η αναγγελία στην Άννα και αφηγείται ένα επεισόδιο από την απόκρυφη παράδοση γύρω από τους γονείς της Θεοτόκου, τον Ιωακείμ και την Άννα. Δεν περιλαμβάνεται στα κανονικά ευαγγέλια, διαδόθηκε όμως ευρέως μέσα από μεταγενέστερα κείμενα και έγινε δημοφιλές θέμα εικονογράφησης σε πολλές χριστιανικές παραδόσεις της Ανατολής. Ο καλλιτέχνης παραμένει ανώνυμος, κάτι σύνηθες για την αρμενική μικρογραφία εκείνης της περιόδου, το χέρι του όμως προδίδει εξοικείωση με πρότυπα που είχαν διαμορφωθεί στα εργαστήρια χειρογράφων αιώνες νωρίτερα. Η μελέτη ενός τέτοιου έργου δεν εξυπηρετεί μόνο τη θεολογία. Λειτουργεί πρωτίστως ως ιστορική μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο μια κοινότητα διαφύλαξε τη μνήμη της μέσα από την τέχνη του βιβλίου, ζήτημα που έχει απασχολήσει επί δεκαετίες την έρευνα γύρω από την αρμενική τέχνη και τη σχέση της με τον βυζαντινό κόσμο.
Η σύνθεση, τα πρόσωπα και το συμβολικό τοπίο
Δύο αψιδωτά διαμερίσματα, πλαισιωμένα από κόκκινες κολόνες και οριοθετημένα πάνω και κάτω με ζωηρές ταινίες πλέγματος σε μπλε, κόκκινο και χρυσό, μοιράζονται τη σελίδα. Στο εσωτερικό τους απλώνεται φόντο χρυσού φύλλου, εκείνη η τεχνική που έδινε στο χειρόγραφο μια λάμψη σχεδόν υλική, σαν το ίδιο το φως να είχε αποτυπωθεί πάνω στην περγαμηνή. Πάνω αριστερά, μέσα σε ένα μικρό ημικύκλιο με αστέρι, ξεπροβάλλει μια φτερωτή μορφή με κόκκινο ένδυμα, τα φτερά της απλωμένα σε αιχμηρές, σχεδόν φλογοειδείς γραμμές που θυμίζουν ακτίνες παρά πραγματικά φτερά πτηνού. Ακριβώς από κάτω, ένα στυλιζαρισμένο φυτό με μυτερά φύλλα υψώνεται στο περιθώριο και φιλοξενεί ένα μικρό πουλί με γαλάζιο φτέρωμα, λεπτομέρεια που προσθέτει στη σύνθεση έναν τόνο σχεδόν κηπουρικό, ήρεμο, αντίθετο στη δραματικότητα της θείας παρέμβασης που εξελίσσεται δίπλα του.
Το βλέμμα ενός θεατή που κοιτάζει σήμερα αυτή τη σελίδα σταματά αναγκαστικά στις δύο κεντρικές φιγούρες. Και οι δύο φέρουν χρυσό φωτοστέφανο, σημάδι αγιότητας. Και οι δύο στέκονται μετωπικά, με τα σώματα να ακολουθούν εκείνη την επιμήκη, σχεδόν άυλη αναλογία που χαρακτηρίζει τη μεσαιωνική εικονογραφία της Ανατολής, όπου το βάρος του σώματος υποχωρεί μπροστά στην πνευματική του φόρτιση.
Ο σκεπτικός Ιωακείμ
Στο δεξί διαμέρισμα, ένας ηλικιωμένος άνδρας με γκριζωπά μαλλιά και γενειάδα κρατά τεντωμένο το δεξί του χέρι πάνω στο στήθος, σε στάση σεβασμού, ίσως και αμηχανίας. Το πρόσωπο, με τα βαθιά χαραγμένα φρύδια και το βλέμμα στραμμένο προς τα κάτω, δεν εκφράζει έκπληξη, μάλλον μια εσωτερική βαρύτητα. Είναι ο Ιωακείμ, ο πατέρας που σύμφωνα με την παράδοση αποσύρθηκε στην έρημο έπειτα από την απόρριψη της προσφοράς του στο ναό, λόγω της ατεκνίας του με την Άννα. Το μπλε ένδυμά του, με τις σκούρες πτυχώσεις που δηλώνονται με ελεύθερες, σχεδόν νευρικές γραμμές, αντιπαρατίθεται στο ροζ υποκάμισο που διαφαίνεται στο κάτω μέρος. Δεν υπάρχει εδώ η δραματοποίηση που θα περίμενε κανείς από μια δυτική σύνθεση της ίδιας εποχής. Η συγκίνηση περνά μέσα από την ακινησία, όχι μέσα από την κίνηση.
Ο νεαρός αγγελιοφόρος κάτω από το χρυσό φόντο
Στο αριστερό διαμέρισμα, μια νεότερη μορφή με κόκκινο μανδύα και σκούρο κάλυμμα κεφαλής υψώνει το χέρι της σε μια χειρονομία ομιλίας. Το πρόσωπο, μικρό και σχεδόν παιδικό μέσα στον τεράστιο χρυσό δίσκο του φωτοστεφάνου, φέρει μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια με έντονο περίγραμμα, χαρακτηριστικό γνώρισμα πολλών αρμενικών χειρογράφων εκείνης της εποχής. Το βλέμμα αυτό, στητό και σχεδόν ανέκφραστο, δεν προσπαθεί να μιμηθεί την ανθρώπινη φυσιογνωμία με ρεαλισμό. Επιδιώκει κάτι άλλο, μια εσωτερική παρουσία. Ο χρυσός φόντος πίσω από το κεφάλι δεν λειτουργεί απλώς ως διακόσμηση, λειτουργεί ως χωρικό σημείο, απομονώνοντας τη μορφή από κάθε γήινη αναφορά και τοποθετώντας τη σε ένα πεδίο εκτός χρόνου. Ποιος είναι όμως αυτός ο αγγελιοφόρος, άγγελος ή προφήτης σταλμένος να βεβαιώσει τον Ιωακείμ πως η προσευχή του εισακούστηκε; Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό στη μελέτη τέτοιων σκηνών, καθώς η εικονογραφική παράδοση της αναγγελίας στην Άννα δεν είναι πάντοτε ενιαία ανάμεσα σε διαφορετικά εργαστήρια και εποχές.
Η αρμενική μικρογραφία, από τα πρώτα σωζόμενα δείγματα του έκτου αιώνα ως τα χειρόγραφα της όψιμης οθωμανικής περιόδου, διατήρησε αδιάκοπα κάποιες σταθερές, την προτίμηση στο έντονο κόκκινο, τη χρήση του χρυσού ως πνευματικού και όχι μόνο διακοσμητικού στοιχείου, τη μετωπικότητα των μορφών. Ταυτόχρονα απορρόφησε επιρροές από τη βυζαντινή τέχνη, ιδίως στην απόδοση των προσώπων και στη διάταξη των σκηνών μέσα σε αρχιτεκτονικά πλαίσια, χωρίς ωστόσο να χάσει τη δική της γλώσσα. Το υμνολόγιο του 1591 στέκεται σε αυτό ακριβώς το σημείο τομής, ανάμεσα σε μια τοπική παράδοση αιώνων και σε μια ευρύτερη ανατολική κοινή, κάτι που το καθιστά πολύτιμο όχι μόνο για την ιστορία της τέχνης αλλά και για τη μελέτη της αρμενικής θρησκευτικής μουσικής, αφού τέτοια χειρόγραφα λειτουργούσαν συγχρόνως ως λατρευτικά και ως εικαστικά αντικείμενα.
Το γεγονός ότι ένα τόσο μικρό φύλλο περγαμηνής διέσωσε τόσες πληροφορίες, για τη γραφή, για τη μελωδία που το συνόδευε, για τα χρώματα και τις τεχνικές ενός εργαστηρίου του δέκατου έκτου αιώνα, λέει πολλά για την αντοχή του χειρόγραφου βιβλίου ως μέσου πολιτισμικής μνήμης. Σήμερα, μέσα στις προθήκες του Αρμενικού Μουσείου της Γαλλίας, η σελίδα αυτή συνεχίζει να μιλά σε όσους σταθούν αρκετά κοντά για να διαβάσουν, πέρα από τη θρησκευτική αφήγηση, και την ιστορία μιας κοινότητας που επέμεινε να καταγράφει την πίστη της με χρυσό και κόκκινο.
