Στο καθολικό της Ιεράς Μονής Εσφιγμένου, στο Άγιον Όρος, μια τοιχογραφία αποδίδει τη μορφή του Οσιομάρτυρα Αγαθάγγελου του Εσφιγμενίτη, μοναχού που μαρτύρησε στη Σμύρνη το 1819. Νέος αγένειος με σγουρά καστανά μαλλιά και γενειάδα κοντή, φορεί το βαρύ ερυθρό εφεστρίδι πάνω από το σκούρο μοναχικό ράσο, με τον σταυρό κεντημένο στο ύφασμα. Κρατά σε μια παλάμη λευκή αλυσίδα σχήματος σταυρού και στην άλλη μικρή οβάλ εικόνα της Αναστάσεως, όπου ο Χριστός αναδύεται από τον τάφο. Το πρόσωπο, ζωγραφισμένο με ήρεμη, σχεδόν αμήχανη σοβαρότητα, τοποθετείται μέσα στον χρυσό δίσκο του φωτοστεφάνου πάνω σε βαθύ κυανό κάμπο, όπως συνηθιζόταν στις αθωνικές τοιχογραφίες της περιόδου. Δεξιά και αριστερά της κεφαλής διακρίνεται τμήμα επιγραφής που τον κατονομάζει και τον συνδέει με τη μονή του μαρτυρίου του πνευματικού. Πρόκειται για έργο αγιογραφικής μνήμης, φτιαγμένο ώστε να διατηρήσει ζωντανή την ανάμνηση ενός σύγχρονου μάρτυρα μέσα στον χώρο όπου έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Η απεικόνιση δεν επιδιώκει δραματική ένταση· αντίθετα, σταθεροποιεί τη μορφή σε μια στάση μετωπική, ιερατική, που παραπέμπει περισσότερο σε λατρευτικό πρότυπο παρά σε αφηγηματική σκηνή.
Η μορφή του Οσιομάρτυρα Αγαθαγγέλου Εσφιγμενίτη στη μεταβυζαντινή τοιχογραφία
Δύο αντικείμενα οργανώνουν όλη την εικονογραφική σκέψη πίσω από τη σύνθεση. Η αλυσίδα, ευφάνταστα σχεδιασμένη σαν δαντέλα λευκού φωτός, θυμίζει τα δεσμά που έφερε ο ίδιος κατά τη διάρκεια της ασκητικής προετοιμασίας του, πριν αναχωρήσει για τη Σμύρνη. Η μικρή εικόνα της Αναστάσεως στο άλλο χέρι λειτουργεί ως δήλωση προθέσεως, εφόσον η ανάσταση του Χριστού αποτελούσε γι’ αυτόν το θεολογικό επιχείρημα ενάντια στην άρνηση που τον βάραινε από τα νεανικά του χρόνια, όταν, πιεζόμενος από τον πλοίαρχο τουρκικού πλοίου στο οποίο εργαζόταν, εξισλαμίστηκε χωρίς να το επιθυμήσει. Ο ζωγράφος δεν αφηγείται εδώ το μαρτύριο· προτιμά να συμπυκνώσει τη βιογραφία σε δύο σύμβολα, αφήνοντας τον θεατή να συμπληρώσει νοερά όσα ακολούθησαν, την επιστροφή στο Άγιον Όρος, τη μεταμέλεια, τη μετάνοια στη μονή Εσφιγμένου όπου έλαβε το αγγελικό σχήμα και ονομάστηκε Αγαθάγγελος.
Τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά της αγιογραφικής τέχνης
Η παλέτα παραμένει λιτή, με το κόκκινο του ενδύματος να αντιπαρατίθεται στο ψυχρό μπλε του βάθους, ενώ το γκρίζο του εσωτερικού ρούχου προσθέτει μια σχεδόν ασκητική ισορροπία στο σύνολο. Χαρακτηριστική για την τεχνοτροπία της μεταβυζαντινής αθωνικής τέχνης είναι η προσοχή στο πλάσιμο του προσώπου, όπου διαδοχικά φωτίσματα δίνουν όγκο χωρίς να καταργούν τη σχηματοποιημένη, ιερατική πλαστικότητα που κληρονόμησε η αγιογραφία από παλαιότερα πρότυπα. Ο μοναχός Γρηγόριος, που συνόδευσε στο μαρτύριο τους οσιομάρτυρες της σκήτης των Ιβήρων, και ο πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄ υπήρξαν εκείνοι που καθοδήγησαν πνευματικά τον Αγαθάγγελο στα τελευταία βήματα προς τη Σμύρνη, όπου παρουσιάστηκε κρατώντας τίμιο σταυρό και εικόνα της Αναστάσεως, αρνούμενος δημόσια τον μουσουλμανισμό. Ούτε κολακείες ούτε απειλές, δαρμοί και φυλακίσεις κατάφεραν να τον μετατοπίσουν από την απόφασή του. Η τοιχογραφία, ζωγραφισμένη πιθανότατα δεκαετίες αργότερα στο καθολικό της μονής, δεν αποδίδει το δράμα εκείνων των ημερών· κρατά μόνο τα δύο σύμβολα, την αλυσίδα και την εικόνα, σαν συνοπτική περίληψη μιας ζωής που ξεκίνησε στην Αίνο της Θράκης και έκλεισε στη Σμύρνη.
