
თესალონიკის წმინდა მოციქულთა ეკლესიის დასავლეთ ცილინდრული კამარის ჩრდილოეთ ნახევარში შემორჩენილია ვაიოფოროსი, ანუ მოზაიკა, რომელზეც ქრისტეს იერუსალიმში შესვლაა გამოსახული. მის პირისპირ, სამხრეთ ნახევარში, ფერისცვალებაა. გამოსახულება ეკუთვნის მოხატულობას, რომელიც კონსტანტინოპოლის პატრიარქ ნიფონ I-ს მიეწერება და ტრადიციულად მისი პატრიარქობის წლებით (1310–1314) თარიღდება. ტაძრის ხის ელემენტების დენდროქრონოლოგიურმა ანალიზმა, თუმცა, მისი აგების უფრო გვიანდელი თარიღიც წარმოშვა — დაახლოებით 1329 წელი ან ცოტა მოგვიანებით. თორმეტი საუფლო დღესასწაულის სხვა სცენებთან ერთად იერუსალიმში შესვლა ნაოსის ზედა ზონისთვის იყო განკუთვნილი, ქვის კარნიზის ზემოთ, რომელიც სვეტების იმპოსტების სიმაღლეზე გადის. სასექსის უნივერსიტეტის მონაცემთა ბაზა Mosaic ამ სცენებს ჯვრის მკლავების კამარებში, თაღებსა და დასავლეთ კედელზე აღრიცხავს.
ოქროს ფონი თითქმის მთლიანად მოხსნილია და მის ნაცვლად დღეს ოხრისფერ-მურა ზედაპირი გადაჭიმულა, დიდწილად უფრო გვიანდელი რესტავრაციის ბათქაშით დაფარული. მასზე ფიგურები, კლდეები და ნაგებობები თავიანთ კუბიკებს კუნძულებივით ინარჩუნებენ, უსწორმასწორო კიდეებით იქ, სადაც ისინი დაზიანებამ შეჭამა. ქრისტეს შარავანდიც კი, ოქროს გარეშე დარჩენილი, თავის გარშემო მხოლოდ უფრო მუქ დისკოდ იკითხება.
ორი ეპიზოდი მთიან პეიზაჟში
თემის განლაგებისას მოზაიკის ოსტატი უფრო ადრეულ ბიზანტიურ ნიმუშებს მიჰყვა, რომლებიც პალეოლოგოსთა ხანის გამოსახულებებშიც გაგრძელდა. მან შეინარჩუნა ორი ჯგუფი, რომლებიც ბიზანტიურმა იკონოგრაფიამ ამ სცენისთვის დაამკვიდრა. პირველია იესო თავისი თანმხლებლებით, ქალაქისკენ მიმავალი, მეორე კი ხალხი, რომელიც მის შესახვედრად გამოდის. სქემა კი საკუთარი გამომგონებლობით გადაამუშავა. მიწის მუქკონტურიანი ირიბი შემაღლება ცხოველის ფეხებიდან გამოსახულების ცენტრამდე ადის და პეიზაჟს ორ ნაწილად ყოფს. ასე ორივე ჯგუფი ერთი და იმავე მთიანი სივრცის სხვადასხვა დონეზე დგას.
მარცხნივ, ზემოთ, ზეთისხილის მთა აღმართულა, კლდოვანი მწვერვალი, რომლის წიბოებზე თეთრი ანარეკლებია. მის კიდეზე, უფრო დაბლა, ბრტყელკარნიზიანი ნაგებობა შეიძლება ბეთფაგეს აღნიშნავდეს, რომელსაც მახარებელი მათე (21:1) და მახარებელი მარკოზი (11:1) შესვლამდე ცოტა ხნით ადრე იხსენიებენ. მარჯვნივ, კომპოზიციის თითქმის მთელ სიმაღლეზე, იერუსალიმია გადაშლილი. მას ქმნის კოშკებიანი და თაღოვანღიობებიანი გალავანი, წითელკრამიტიანი სახურავები, ერთმანეთზე დახვავებული კამაროვანი მოცულობები და ნაგებობები, რომლებიც ერთდროულად ფასადსაც და გვერდსაც აჩვენებენ. ქალაქის ცენტრში დომინირებს წრიული ნაგებობა ყელითა და წიბოვანი გუმბათით. არქიტექტურის ღია ფერის კუბიკები — თეთრი, ნაცრისფერი და ოხრისფერი ტონების — სინათლეს კომპოზიციის ზედა მარჯვენა ნაწილში შეაქვთ.
ქრისტე და მისი თანმხლებნი
ქრისტე ცხოველზე გვერდულად ზის. სხეული მაყურებლისკენ აქვს მიბრუნებული, მზერა კი მარჯვნივ, ქალაქისკენ. მას მუქი ლურჯი ჰიმატიონი მოსავს, რომელიც მძიმე ნაკეცებით ეშვება მუხლებზე. მარცხენა ხელში დახურული გრაგნილი უჭირავს, ბარძაყებზე დაყრდნობილი. მარჯვენა, რომელიც მაყურებლის მარცხნივაა, გვერდზეა გაწვდილი, თითები ქვემოთ აქვს დახრილი. ცხოველი, ღია ნაცრისფერი, თითქმის თეთრი, ქვემოთ, მარცხნივ დაღმავალ გზაზე უხვევს, თავი წინა ფეხებს შორის აქვს დახრილი. მის ძერწვაში განსაკუთრებული გულმოდგინება ჩანს: კუბიკების რიგები ფეხებისა და გავის კუნთების მოხაზულობას მიჰყვება, ბეწვზე დაცემული სინათლე კი თეთრი ხაზებით არის გადმოცემული, რომლებიც ნაცრისფერზე წყდება.
ცხოველის ზემოთ და ქრისტეს გვერდით მამაკაცთა ჯგუფი მჭიდროდ შეკრებილა. ის მოწაფეებს შეესაბამება. მათეს მიხედვით (21:6–7), მათგან ორმა მოიყვანა ვირი და ჩოჩორი და მათზე თავიანთი სამოსი დააფინა. წინ პეტრე დგას, ოქროსფერი ანარეკლებით მოსილ ოხრისფერ ჰიმატიონში მჭიდროდ გახვეული, თავდახრილი, ხელები წინ აქვს შეკრული. მის გვერდით უფრო ახალგაზრდა ფიგურა, ღია ფერის სამოსში, ხელს სახესთან მიიტანს. მათ უკან წვეროსანი მამაკაცები მოჩანან, ერთ-ერთი ლურჯი ნაკეცებით დაჩრდილულ ღია ფერის ჰიმატიონში. თავები ერთმანეთს ფარავს, ასე რომ, უკანა რიგის ზოგიერთი სახიდან მხოლოდ ზედა ნაწილი ჩანს.
ხალხი ქალაქის კარიბჭესთან
ებრაელთა ხალხი მარჯვნივ, თაღოვანი კარიბჭიდან გამოდის. წინ ნაცრისფერწვერიანი მოხუცი მიდის, მომწვანო-მოცისფრო ჰიმატიონში გახვეული, ტანი წინ აქვს გადახრილი. ის ქრისტესკენ ერთ ხელს იწვდის, ხელისგული ზემოთ აქვს მიქცეული. მის უკან მოწითალო ჰიმატიონიანი კაცი დგას, მის გვერდით კი მეორე, მუქ ყავისფერ სამოსში, წვრილ მწვანე რტოს იჭერს. სიღრმეში თავები მრავლდება, წვეროსნებს შორის უწვერული ჭაბუკური სახეებია, სანამ ჯგუფი კარიბჭის ღიობში არ იკარგება. მათი თავების ზემოთ წვრილი მწვანე ღეროები მოჩანს. სწორედ ამ რტოებმა, ბერძნულად ვაია, მისცა სახელი დღესასწაულს. იოანე (12:13) წერს, რომ ხალხმა „აიღო ფინიკის რტოები და გამოვიდა მის შესახვედრად“.
ბავშვები გზაზე და ხეზე
ორ ჯგუფს შორის, მოწაფეთა თავების ზემოთ, მუქფოთლებიანი ხე აღმართულა. ფოთლები ადგილ-ადგილ მჭიდრო კონებად შემორჩა, მათ შორის ხარვეზებით. მის ტოტებში ორი ბავშვი ირჩევა, ერთი უფრო მაღლა, მეორე კი ერთი ტოტის გასწვრივ თითქმის ჰორიზონტალურად გადახრილი. მესამე, უფრო დაბლა, ფოთლებისკენ იწვდის ხელს. ქვემოთ გზა ირიბად ეშვება ქვედა მარცხენა კუთხისკენ, როგორც მჭიდროდ ჩაწყობილი ნაცრისფერი და თეთრი კუბიკების ღია ზოლი. მასზე ორი ბავშვი დახრილა და ქსოვილებს აფენს, ერთს ოხრისფერ-ყვითელს, მეორეს მოწითალოს. ცოტა მაღლა მესამე ბავშვი ჩანს წვრილ მწვანე რტოებთან. მათე წერს, რომ „ხალხის უმრავლესობამ თავისი სამოსი გაფინა გზაზე, სხვები კი ხეებიდან რტოებს სჭრიდნენ“ (21:8). მოზაიკაში ამ მოქმედებებს ბავშვები ასრულებენ. თხრობაში ცოტა მოგვიანებით მახარებელი იხსენიებს ბავშვებს, რომლებიც ტაძარში შესძახიან: „ოსანა დავითის ძეს!“ (21:15).
სწორედ გამოსახულების ამ ქვედა ნაწილს აღწევს, ზამთრის შემდეგ, ბუნებრივი სინათლე გუმბათის სარკმლებიდან. იოანის ილიადისი ტაძრის განათების კვლევაში ასეთ მოვლენას აღწერს. დილის დაახლოებით ცხრა საათზე სხივები ჯერ გუმბათის ყელის დასავლეთ შიდა ზედაპირზე ეცემა, შემდეგ კი ჩრდილო-დასავლეთ აფრაზე. რამდენიმე წუთში ისინი დასავლეთ კამარის ჩრდილოეთ ნახევარში გადადის და იერუსალიმში შესვლის ქვედა ნაწილს გადაუვლის. ზაფხულში, დილის დაახლოებით 6.50 საათზე, სხივები პირველად მახარებელ მარკოზს ანათებს. მზის აწევასთან ერთად სინათლე კამარის სამხრეთ ნახევარში გადაინაცვლებს და ფერისცვალების ქვედა ნაწილში გამოსახულ სამ მოწაფეს ანათებს.
დაკარგული ოქრო და მოზაიკის ოსტატები
მოზაიკური მორთულობა, როგორც ჩანს, დაუსრულებელი დარჩა. სამუშაოების შეწყვეტას ნიფონის საპატრიარქო ტახტიდან ჩამოცილებას უკავშირებენ. აფსიდის კონქი, როგორც ჩანს, მოურთავი დარჩა, საკურთხეველში კი შემორჩენილია მოხატულობა, რომელიც ტაძრის მეორე ქტიტორს, იღუმენ პავლეს მიეწერება. როდესაც ეკლესია 1520–1530 წლებში მეჩეთად აქციეს, გამოსახულებები ბათქაშით დაფარეს; ოქროს ფონი ამ დროისთვის უკვე თითქმის მთლიანად მოხსნილი იყო. მარია იაკოვლევა მოიხმობს მოსაზრებას, რომ ოქრო, დიდი ალბათობით, ქრისტიანებმა მოხსნეს, რადგან ფიგურული სცენები ფრთხილად შეინარჩუნეს. მოზაიკები 1952 წელს ფოტის ზახარიუმ აღადგინა, ახალი სამუშაოები კი 2002–2004 წლებში ჩატარდა. ეკლესია თესალონიკის ადრექრისტიანულ და ბიზანტიურ ძეგლებს მიეკუთვნება, რომლებიც 1988 წელს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შეიტანეს. შესაბამისი ჩანაწერი მას პალეოლოგოსთა რენესანსის ძეგლებს შორის ასახელებს და მისი მოზაიკების გამაგრებას იხსენიებს.
ოსტატების წარმომავლობაზე აზრები იყოფა. როგორც მარია იაკოვლევა აჯამებს, ანდრეას ქსინგოპულოსი მოზაიკებს ადგილობრივ თესალონიკურ სახელოსნოს მიაწერდა. პოლ ანდერვუდი ამტკიცებდა, რომ ისინი კონსტანტინოპოლელმა ოსტატებმა შექმნეს, და ეს შეხედულება შემდგომ გაბატონდა. ზოგი მკვლევარი ისიც კი მიიჩნევდა, რომ დედაქალაქის იმავე სახელოსნომ ქორის მონასტერშიც იმუშავა. თავად იაკოვლევა უფრო ფრთხილ პოზიციას გვთავაზობს. იგი ეყრდნობა ფიგურების ექსპრესიულ პლასტიკურობას, მორთულობის არქაიზებულ ხასიათს და, უპირველეს ყოვლისა, ცივ, რბილ, ვერცხლისფერ-ნაცრისფერ კოლორიტს, რომელიც ქორის უფრო მუქი და მკვრივი ფერებისგან განსხვავდება. მისი დასკვნით, ოსტატთაგან ზოგიერთი შესაძლოა ადგილობრივი ყოფილიყო. იერუსალიმში შესვლაში ნაცრისფერი მრავალ გრადაციაში ბრუნდება — ცხოველზე, თანმხლებთა ჰიმატიონებზე, გზასა და ქალაქის ქვებში. იერუსალიმის კოშკების გვერდით, ზედა მარჯვენა კიდესთან, ჯერ კიდევ ირჩევა ოდესღაც ოქროს ფონის რამდენიმე ოქროსფერი კუბიკი.
წყაროები და ლიტერატურა
- Iliadis, I. (2009). The Church of the Holy Apostles in Thessalonike: A study of the natural light. Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 59, 95–105.
- UNESCO World Heritage Centre. Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika (№ 456).
- University of Sussex, Sussex Centre for Byzantine Cultural History. Holy Apostles (Thessaloniki). მონაცემთა ბაზა Mosaic.
- Yakovleva, M. (2016). Мозаики церкви свв. Апостолов в Фессалонике: проблемы иконографии, стиля и происхождения мастеров. Вестник РГГУ. Серия «Философия. Социология. Искусствоведение», 1, 127–139.
სტატიის ციტირება
როგორ დავიმოწმოთ ეს სტატია
Pafilis, T. M. „უფლის შესვლა იერუსალიმში თესალონიკის წმინდა მოციქულთა ეკლესიაში“. ბერძნული ენციკლოპედია, 21 ნოემბერი, 2026. https://www.elpedia.gr/ka/uplis-shesvla-ierusalimshi-tesalonikis-tsminda-motsikulta-eklesia/.
Pafilis, T. M. (2026, 21 ნოემბერი). უფლის შესვლა იერუსალიმში თესალონიკის წმინდა მოციქულთა ეკლესიაში. ბერძნული ენციკლოპედია. https://www.elpedia.gr/ka/uplis-shesvla-ierusalimshi-tesalonikis-tsminda-motsikulta-eklesia/
Pafilis, T. M. „უფლის შესვლა იერუსალიმში თესალონიკის წმინდა მოციქულთა ეკლესიაში“. ბერძნული ენციკლოპედია, 21 ნოემბერი, 2026, https://www.elpedia.gr/ka/uplis-shesvla-ierusalimshi-tesalonikis-tsminda-motsikulta-eklesia/. ნანახია .
Pafilis, T. M. (2026) „უფლის შესვლა იერუსალიმში თესალონიკის წმინდა მოციქულთა ეკლესიაში“, ბერძნული ენციკლოპედია, 21 ნოემბერი. ხელმისაწვდომია: https://www.elpedia.gr/ka/uplis-shesvla-ierusalimshi-tesalonikis-tsminda-motsikulta-eklesia/ (ნანახია: ).





