Olimpos’ta oturmalı glenti: laouto çalan müzisyen ve sofranın çevresinde toplanmış konuklar.Kerpe Adası’ndaki (Karpathos) Olimpos köyünde şarkıyı başlatma hakkı, topluluğun bir kişiye tanıdığı konumla ve saatlerce sürebilecek bir söyleşmeyi yönetme sorumluluğuyla bağlantılıdır. Masanın çevresinde glentiye katılanlar söylenen her şeyi dikkatle izler, yanıt vermek için uygun anı bekler ve belirli kişilere yönelik mantinadalar düzer. Şarkıların sırası ve dansa geçiş, kimsenin hatırlatmasına gerek kalmasa bile, katılanların hepsinin bildiği bir düzeni izler.
Ortak sofradan ilk mantinadaya
Oturmalı glenti, köy kahvesindeki bir buluşmadan panayıra kadar farklı ortamlarda gelişir; süresi de vesileye ve topluluğa göre değişir. Foteini Margariti’nin Vrukunda panayırı üzerine yaptığı kayıtta, ortak yemeğin ardından papazlar ve ilahi okuyucuları troparionlar okur. Bunu papazın, adını anarak protomeraklise kaldırdığı kadeh izler; protomeraklis de ardından «Άρχοντες τρων και πίνουσι» (“Beyler yer içer”) adlı sofra şarkısını ve sonra ilk mantinadayı söyler. Bu, bayrama ve ona katılan insanlara bağlı, belirli bir törensel açılıştır.
Sofra şarkılarının ve syrmatika denen parçaların sözleri sözlü gelenekten devralınır. Glentinin mantinadası ise sohbet ilerledikçe, o ana özgü olarak doğar. Deneyimli katılımcı her iki türü de bilir; topluluğun birinden ötekine nasıl geçtiğini de bilir.
“Birinci” olarak kim tanınır?
Öncelik, başkalarının tanımasını gerektirir. Kerpe geleneğinde meraklıki, yani glenti sanatına duyulan zevk ve tutku, topluluk tarafından, özellikle de şiir söyleyenlerin çevreleri tarafından değerlendirilir; bu çevreler kişinin şiir yeteneğini ve karakterini birlikte tartar. Topluluğu bir arada tutma ve ötekileri katılmaya özendirme becerisi özellikle ağır basar. Böylece protomeraklis glentinin gidişatının sorumluluğunu üstlenir ve becerisi her seferinde köylüleri arasında yeniden sınanır.
Sözü alanın yükümlülükleri de son derece belirgindir. Ulusal Envanter, iki kişi aynı anda söze başlarsa önceliğin yaşça büyük olana ya da daha iyi meraklis olarak tanınana, bir makam sahibine veya glentinin onuruna düzenlendiği kişiye bırakıldığını kaydeder. Konuya bağlı kalmak ve şarkı söyleyene kulak vermek de beklenir; yan sohbetlere yer yoktur. Sıradakinin yanıtı, az önce söylenenlere uymalıdır.
Şarkıyla söylenen bir söyleşme olarak on beş heceli dize
Mantinada, uyaklı iki on beş heceli dizeden oluşur; dizeyi sekiz ve yedi heceli iki yarıma bölen belirgin bir durak vardır. Mélanie Nittis’in etnomüzikolojik çalışması, doğaçlamacının beytini parça parça nasıl söylediğini, sözü ezgiye uydurmak için tekrarlara ve ünlemlere nasıl başvurduğunu anlatır. Öteki erkekler, sonuncusu dışında yarım dizeleri koro hâlinde yineler ve böylece şarkıcıya devamını kurması için zaman kazandırır. Ardından gelecek yanıt da aynı tematik çizgiye oturur.
Bu söyleşmeyi taşıyan ezgiler, yani skopiler, yerel çeşitlemeleri ve tercihleriyle birlikte çok sayıdadır. Müzisyenler hangi ezginin belirli bir katılımcıya yardımcı olduğunu bilir ve onun dize kurma çabasını desteklemek için eşliklerini buna göre ayarlar. Çalgıcının bilgisine, demek ki, topluluktaki insanlarla bu yakınlık da dâhildir.
Yeni mantinadayı dinleyenler çoğu zaman eskilerini de hatırlar. Nittis bu belleğin önemini vurgular, çünkü daha önce söylenmiş bir beyti yinelemek doğaçlama yaratım kuralına aykırı düşer. Halk şairi, yani piitaris, önceki buluşmalarda söylenenleri oldukça iyi bilen dinleyicilerin karşısında şiirini kurar.
Lir ve şahin çıngırakları
Şarkıyla söylenen sözü Kerpe lirası taşır; yayın üzerindeki küçük çıngıraklar, yani gerakokuduna ya da “şahin çıngırakları”, yayın hareketine ritmik bir ses katar. Laouto ritmik ve armonik eşlik sağlar, tsambouna ise Olimpos topluluğunda ayrı bir yere sahiptir. Nittis’in çalışması bu işlevleri birbirinden ayırır ve çalgıların sesleri nasıl desteklediğini, orada bulunanları katılmaya nasıl teşvik ettiğini inceler.
Lirin önemi yapımına kadar uzanır. Eirini Beina, Kerpe organolojisi üzerine yazdığı doktora tezinde çalgıyı adanın kültürel ortamı içinde ele alır ve onu yerel kimliğin taşıyıcısı olarak değerlendirir. Çoğu zaman kendileri de çalgıcı olan yapımcılar, çalgının eski biçimini korumaya özel bir değer verir; çünkü bu biçimi müzik geleneklerinin sürekliliğiyle ilişkilendirirler. Dolayısıyla seçimleri, topluluğun kendi sesini nasıl tanıdığıyla da ilgilidir.
Sousta ve dansa geçiş
Sousta, Kerpe’nin daha geniş repertuvarında yer alır; ancak Olimpos glentisinin dans akışının kendine özgü bir sırası vardır. Nittis’in etnografik betimlemesi, ağır Kato horos’tan Gonatistos’a, ardından daha hızlı Pano horos’a geçişi izler. Nittis, Olimposlu müzisyenlerin Fransa’da sunduğu programda bir soustayı da kaydeder. Demek ki soustanın repertuvardaki varlığı belgelenmiştir; ama adı, yerel dans dizisinin bütünüyle özdeşleştirilmez.
Dansta da ayrı sorumluluklar vardır: kavos öncülük eder, öteki konumlar ise dans zincirinin düzgünce ilerlemesine katkıda bulunur. Kamusal doğaçlama söyleşmeye katılımları geleneksel olarak belirli aile vesileleriyle sınırlı kalan kadınlar, dansta etkin bir rol üstlenir.
Nittis’in araştırması ayrıca kadınların mantinadaları ezberlemeye, hatta defterlere kaydetmeye yaptığı katkıyı da gün ışığına çıkarır. O defterlerde, bir zamanlar belirli köylüler için söylenmiş sözler, duyuldukları vesilelerin anısıyla birlikte saklanır.
Kaynaklar ve Kaynakça
- Margariti, Foteini (2021). Το Ολυμπίτικο γλέντι ως στοιχείο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Μελέτη περίπτωσης το πανηγύρι του Αγίου Ιωάννη στην Βρουκούντα της Ολύμπου Καρπάθου [Somut olmayan kültürel miras ögesi olarak Olimpos glentisi: Olimpos (Kerpe) Vrukunda’daki Aziz Yuhanna panayırı üzerine bir vaka çalışması]. Yüksek lisans tezi, Peloponez Üniversitesi.
- Beina, Eirini (2011). Η καρπάθικη λύρα: μια εθνογραφική προσέγγιση στην πολιτισμική οργανολογία: μουσικά όργανα και πολιτισμική ταυτότητα της Καρπάθου [Kerpe lirası: kültürel organolojiye etnografik bir yaklaşım: Kerpe’nin müzik çalgıları ve kültürel kimliği]. Doktora tezi, İyon Üniversitesi.
- Yunanistan Kültür Bakanlığı (2019). Καρπάθικο Γλέντι [Kerpe glentisi]. Yunanistan Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri.
- Yunanistan Kültür Bakanlığı (2020). Ολυμπίτικο Γλέντι [Olimpos glentisi]. Yunanistan Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri.
- Nittis, Mélanie (2022). “Une oralité fonctionnelle à l’ère du numérique : le cas d’Olympos (Karpathos, Grèce)”. Martor, 27, s. 113–131.
- Nittis, Mélanie (2025). “La mise en spectacle d’un rituel : le cas du glenti d’Olympos”. L’ethnographie, 10.
