Ahşap balkonlu bir binanın önünde, toplanmış kalabalığın arasında atlılar. Yer ve tarih tespit edilememiştir.Naousa’da “Genitsaroi ve Boules” geleneğinin müziği, bouloúki denen topluluğun kent içindeki güzergâhını belirler. Her dansçı zurna ve davulla evinden çağrılır; ardından farklı ezgiler yürüyüşe ve mahallelerdeki duraklara eşlik eder. Bu geleneksel düzeni, müziğin icracıların hareketleriyle bağını kayda geçiren Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri kaydı anlatır. Gelenek 2020’de Yunanistan Somut Olmayan Kültürel Mirası ulusal envanterine alınmıştır.
Zygiá ve sesin paylaşımı
Geleneksel icrada birlikte çalan küçük çalgı topluluğuna zygiá denir. Yunanca zournás adıyla bilinen zurna ile daoúli denen büyük, iki yüzlü davul bu türün tipik bir birleşimini oluşturur; bunun yanında iki zurna ve bir davuldan oluşan kadro da görülür. Bu durumda primadoros ezgiyi geliştirir, pasadoros ya da basadoros ise genellikle íso’yu, yani bütün işitsel dokuya dayanak olan uzatılmış sesi tutar. ceti.gr sitesindeki organolojik tanıtımın açıkladığı gibi, ikinci müzisyen bazı melodik cümlelere de katılabilir.
Naousa icrasının somut örneklerini, Yunan Kadınları Lisesi’nin Psathas ailesine ayırdığı 2000 tarihli yayın korur. 1969 kayıtlarında Vangelis Psathas zurna, kardeşi Dimitris davul çalar. 1999 malzemesinde ise Vangelis ile oğlu Dimitris’in iki zurnası, Antonis Psathas’ın davuluyla birlikte duyulur. Yunan Kadınları Lisesi yayını böylece topluluğun farklı kadrolarını izlemeye de olanak tanır.
Zurnanın kamıştan “tsampoúna”sı
Çalgının üst kısmında çift kamış bulunur; bu küçük kamış parçaya “tsampoúna” da denir. İnce bir metal boruya, kanéli’ye bağlanır; bu boru da ahşap gövdenin üst ucundaki kléftis’e takılır. Yapımı, Atina Akademisi Yunan Halk Bilimi Araştırma Merkezi’nin Zournás kaydında anlatılır.
Üflendiğinde kamışın iki yaprağı titreşir. Ezgiyi parmak tekniği ve nefes denetimi biçimlendirir; deneyimli zournatzídes sesin akışını uzatmak için döngüsel nefes kullanır: burundan alınan kısa nefes sırasında ağız boşluğunda tutulan hava çalgıyı beslemeyi sürdürür. Fivos Anogianakis’in çalışmasına dayanan zurna tanımında, parmak tekniklerinin ve üflemenin ezgisel süslemelere nasıl hizmet ettiği de açıklanır. İlgili bölüm ceti.gr sitesinde yer alır.
Davul ve müzikal adım
Davulcu deri yüzeyleri iki farklı çubukla çalar. Daha ağır olan tokmak, kópanos, pes vuruşları verir; ince değnek, vérga ise daha tiz ve hafif vuruşları. Derilerin gerilmesi özen ister, çünkü çalgının iki yüzü arasındaki ses farkı da buna bağlıdır; ipet.gr sitesinde bu böyle anlatılır.
Adımlar bu farklılaşan vuruşlara dayanır. Davulcu ezgisel cümleyi izler ve özellikle topluluğun dizilişi değiştiğinde dansın hareketine karşılık verir.
Patináda, alay yürüyüşüne bir meydandan ötekine eşlik eder. Yunan Dansı Pandekti’nde iki sıralı diziliş anlatılır; dansçılar müziğin belirli yerlerinde yüz yüze döner. Bu değişimler, pales denen kılıçların buluşmasıyla bağlantılıdır. dance-pandect.gr kaydı, müziğin alayın jestlerini ne denli yakından izlediğini gösterir.
Sokağın ezgileri ve mahalleler
Ezgiyle mekân arasındaki karşılığı halk bilimci Takis Baitsis, Istorima arşivi için verdiği sözlü tanıklıkta açıklar. Lamnia kavşağına giden yol için Rigas’ın Thoúrios’unu anar. Kammena’dan Pouliana’ya doğru Pouliana patinádası gelir; Mitrópoli çevresinde ise Ypatros patinádası başlar ve topluluk Batania köprüsünü bu ezgiyle geçer.
Aynı anlatıya göre Kioski’den Agios Georgios’a doğru “Kampana” çalınır. Daha sonra, Alonia’ya yaklaşırken “Kateva Lenkou” ezgisi ve Alonia patinádası gelir. Anlatıcı, eski dönemlerden hatırladığı uygulamaları görüşmenin yapıldığı dönemdekilerden defalarca ayırır; Istorima Archive içindeki tanıklık okunurken bu ayrım da göz önünde tutulmalıdır.
Yunan Kadınları Lisesi’nin plak belgelerinde patinádalar duraklarda yapılan danslardan ayrı tutulur. Örneğin “Papadiá” ve “Makrinitsa” dans olarak, “Pouliana” ve “Kampana” ise patináda olarak kaydedilmiştir. Yunan Kadınları Lisesi kataloğunda adları ilgili kayıtlarla birlikte korunur.
Geleneğin müzikal mimarisi böylece geçişler aracılığıyla algılanır hâle gelir. Topluluk ilerledikçe, geleneği bilen kişi ezgiden mahalleyi ve yürüyüşün evresini tanır. Dansçı ise değişikliği zaten hareket hâlindeyken duyar; ötekilerin yanındaki yerini korur ve bir sonraki jest için işareti bekler.
Giyinme ve “prósopos”
Genitsaros’un hazırlığı evde, kostümle ilgilenen ve gümüş süsleri tutturan yakınlarının yardımıyla başlar. Topluluk geldiğinde ve Zalistós ezgisi duyulduğunda dansçı pencereden ya da balkondan kollarını kaldırıp gövdesini silkeleyerek selam verir. Sonra aşağı iner, ailesiyle vedalaşır ve topluluğa katılır. Yunanistan Somut Olmayan Kültürel Mirası kaydında, metal süsleri çınlatan küçük sıçramalarla yapılan bu selam da anlatılır.
Naousa Yunan Kadınları Lisesi koleksiyonunda belgelendiği biçimiyle tarámpoulo ile prósopos, maskeyi özenli bir baş sargısıyla birleştirir. Kayıtlı nesnede maskenin temeli alçılı kalın pamuklu bezden yapılmıştır ve iç yüzünde balmumu katmanları bulunur. Dolayısıyla “balmumu maske” nitelemesi, yapımında kullanılan malzemelerden yalnızca birini anlatır.
Beyaz yüzeyde siyah kaşlar ve bıyık çizilmiş, yanaklara ve dudaklara kırmızı sürülmüştür. Alında yuvarlak, altın renkli bir işaret vardır. Gözler, burun ve ağız için küçücük delikler açılmıştır; tarámpoulo’nun altında ise maskenin tutturulduğu yün bir başlık bulunur. Bu ayrıntılar searchculture.gr sitesindeki belirli müze nesnesiyle ilgilidir.
Belediye binasında topluluğun başı, kimliğini göstermek ve geleneksel icra iznini istemek için maskesini kısa bir süre kaldırır. Öğleden sonra geç saatlerde, Alonia’da icracılar yüzlerini açar ve artık kostümsüz eski genitsaroi de dansa katılabilir. Yunanistan Somut Olmayan Kültürel Mirası kaydındaki anlatıma göre alay, günün son dansının yapıldığı Kammena’ya doğru yoluna devam eder.
Kaynaklar ve Kaynakça
- Atina Akademisi, Yunan Halk Bilimi Araştırma Merkezi. “Ζουρνάς”. SearchCulture.gr’de koleksiyon kaydı.
- Ανωγειανάκης, Φ. (1991). Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα. 2. baskı. Atina: Melissa. Dijital bölümler: “Ο ζουρνάς” ve “Το νταούλι”.
- Naousa Yunan Kadınları Lisesi. “Πρόσωπος με ταράμπουλο παραδοσιακής φορεσιάς Γενίτσαρου (Μπούλας) Νάουσας”. SearchCulture.gr’de koleksiyon kataloğu.
- Λύκειον των Ελληνίδων (2000). Νάουσα Ημαθίας, Μπούλες, Χοροί και Πατινάδες από το έθιμο της Αποκριάς με ζουρνατζήδες την οικογένεια του Βαγγέλη Ψαθά. İki CD ve basılı kitapçık. Metinler: Fivos Anogianakis, Takis Baitsis ve Lefteris Drandakis.
- Μπάιτσης, Τ. “Η προσήλωση του λαογράφου Τάκη Μπάιτση στην προβολή και στην προστασία του εθίμου Γενίτσαροι και Μπούλες”. Antonia Markoviti’nin yaptığı sözlü görüşme. Istorima Arşivi, EL-17048.
- Όμιλος Γενίτσαροι και Μπούλες (2019). “Γενίτσαροι και Μπούλες της Νάουσας”. Öğe kartı, Yunanistan Somut Olmayan Kültürel Mirası Ulusal Envanteri, 2020 kaydı.
- Yunan Dansı Pandekti. “Πατινάδα στη Νάουσα”. Yunan Dansı Ansiklopedisi, E-A8D7E maddesi.
