Καθιστό ολυμπίτικο γλέντι με λαουτιέρη και συνδαιτυμόνες γύρω από το τραπέζι.Στην Όλυμπο της Καρπάθου, το δικαίωμα να αρχίσει κανείς το τραγούδι συνδέεται με τη θέση που του αναγνωρίζει η παρέα και με την ευθύνη να οδηγήσει έναν διάλογο που μπορεί να διαρκέσει ώρες. Γύρω από το τραπέζι, οι γλεντιστές παρακολουθούν όσα λέγονται, περιμένουν την κατάλληλη στιγμή για να απαντήσουν και συνθέτουν μαντινάδες που αφορούν συγκεκριμένους ανθρώπους. Η διαδοχή των τραγουδιών και η μετάβαση στον χορό ακολουθούν μια τάξη γνωστή στους συμμετέχοντες, ακόμη και όταν κανείς δεν χρειάζεται να την υπενθυμίσει.
Από την κοινή τράπεζα στην πρώτη μαντινάδα
Το καθιστό γλέντι αναπτύσσεται σε διαφορετικές περιστάσεις, από μια συνάντηση στο καφενείο μέχρι το πανηγύρι, και η διάρκειά του εξαρτάται από την αφορμή και την παρέα. Στην καταγραφή της Φωτεινής Μαργαρίτη για το πανηγύρι της Βρουκούντας, μετά το κοινό φαγητό ψάλλονται τροπάρια από τους ιερείς και τους ψάλτες. Ακολουθεί η ονομαστική πρόποση του ιερέα προς τον πρωτομερακλή, ο οποίος αναλαμβάνει το τραγούδι της τάβλας «Άρχοντες τρων και πίνουσι» και κατόπιν την πρώτη μαντινάδα. Πρόκειται για συγκεκριμένη τελετουργική έναρξη, συνδεδεμένη με την εορτή και τους ανθρώπους που μετέχουν σε αυτήν.
Τα τραγούδια της τάβλας και τα συρματικά έχουν κείμενο που παραλαμβάνεται από την προφορική παράδοση. Η μαντινάδα του γλεντιού, αντίστοιχα, δημιουργείται για την περίσταση, καθώς εξελίσσεται η συζήτηση. Ο έμπειρος γλεντιστής γνωρίζει και τα δύο είδη, μαζί με τον τρόπο που περνά η παρέα από το ένα στο άλλο.
Ποιος αναγνωρίζεται ως «πρώτος»
Η πρωτοκαθεδρία προϋποθέτει αναγνώριση από τους άλλους. Στην καρπαθιακή παράδοση, το μερακλίκι αξιολογείται από την κοινότητα και ειδικότερα από τις παρέες των γλεντιστών, οι οποίες συνεκτιμούν την ποιητική ικανότητα και το ήθος του προσώπου. Βαρύνει ιδιαίτερα η δυνατότητά του να συγκρατεί την παρέα και να ενθαρρύνει τη συμμετοχή των υπολοίπων. Ο πρωτομερακλής αναλαμβάνει έτσι ευθύνη για την εξέλιξη του γλεντιού, με τη δεξιότητά του να δοκιμάζεται κάθε φορά ανάμεσα στους συγχωριανούς του.
Πολύ συγκεκριμένες είναι και οι υποχρεώσεις εκείνου που παίρνει τον λόγο. Το Εθνικό Ευρετήριο καταγράφει ότι, εάν δύο άνθρωποι αρχίσουν ταυτόχρονα, παραχωρείται προτεραιότητα στον μεγαλύτερο ή στον αναγνωρισμένα καλύτερο μερακλή, σε έναν αξιωματούχο ή στο πρόσωπο προς τιμήν του οποίου γίνεται το γλέντι. Απαιτείται επίσης προσήλωση στο θέμα και προσοχή στον τραγουδιστή, χωρίς παράλληλες συζητήσεις. Η απάντηση του επόμενου πρέπει να ταιριάζει σε όσα μόλις ακούστηκαν.
Ο δεκαπεντασύλλαβος ως τραγουδιστός διάλογος
Δύο ομοιοκατάληκτοι δεκαπεντασύλλαβοι στίχοι συγκροτούν τη μαντινάδα, με τη χαρακτηριστική τομή σε οκτασύλλαβο και επτασύλλαβο ημιστίχιο. Στην εθνομουσικολογική μελέτη της Mélanie Nittis περιγράφεται πώς ο αυτοσχεδιαστής τραγουδά τμηματικά το δίστιχό του, χρησιμοποιώντας επαναλήψεις και επιφωνήματα για να προσαρμόσει τον λόγο στη μελωδία. Οι άλλοι άνδρες επαναλαμβάνουν χορωδιακά τα ημιστίχια, με εξαίρεση το τελευταίο, παρέχοντας στον τραγουδιστή χρόνο να σχηματίσει τη συνέχεια. Στην ίδια θεματική ακολουθία εντάσσεται η απάντηση που θα ακολουθήσει.
Πολλοί είναι οι σκοποί που στηρίζουν αυτόν τον διάλογο, με τοπικές παραλλαγές και προτιμήσεις. Οι μουσικοί γνωρίζουν ποιος σκοπός βοηθά έναν συγκεκριμένο γλεντιστή και προσαρμόζουν τη συνοδεία τους, ώστε να υποστηρίζουν τη στιχουργική του προσπάθεια. Στη γνώση του οργανοπαίκτη περιλαμβάνεται και αυτή η εξοικείωση με τους ανθρώπους της παρέας.
Η καινούργια μαντινάδα ακούγεται από ανθρώπους που συχνά θυμούνται παλαιότερες. Η Nittis επισημαίνει τη σημασία αυτής της μνήμης, αφού η επανάληψη ήδη τραγουδισμένου διστίχου προσκρούει στον κανόνα της αυτοσχέδιας δημιουργίας. Ο ποιητάρης συνθέτει μπροστά σε ακροατές που γνωρίζουν αρκετά καλά όσα έχουν ειπωθεί σε προηγούμενες συναντήσεις.
Η λύρα και τα γερακοκούδουνα
Τον τραγουδιστό λόγο στηρίζει η καρπάθικη λύρα, ενώ τα μικρά κουδουνάκια στο δοξάρι, τα γερακοκούδουνα, προσθέτουν ρυθμικό ήχο στην κίνησή του. Το λαούτο παρέχει ρυθμική και αρμονική συνοδεία, και η τσαμπούνα έχει ιδιαίτερη θέση στο ολυμπίτικο σύνολο. Η μελέτη της Nittis διακρίνει αυτές τις λειτουργίες, εξετάζοντας πώς τα όργανα στηρίζουν τις φωνές και παρακινούν τους παρευρισκομένους να συμμετάσχουν.
Της λύρας η σημασία εκτείνεται και στην κατασκευή της. Η Ειρήνη Μπεϊνά, στη διδακτορική της διατριβή για την καρπάθικη οργανολογία, εξετάζει το όργανο μέσα στο πολιτισμικό περιβάλλον του νησιού και το προσεγγίζει ως φορέα τοπικής ταυτότητας. Οι κατασκευαστές, συχνά οργανοπαίκτες οι ίδιοι, αποδίδουν ιδιαίτερη αξία στη διατήρηση της παλαιάς μορφής του, επειδή τη συνδέουν με τη συνέχεια της μουσικής τους παράδοσης. Οι επιλογές τους αφορούν επομένως και τον τρόπο με τον οποίο η κοινότητα αναγνωρίζει τον ήχο της.
Η σούστα και η μετάβαση στον χορό
Στο ευρύτερο καρπάθικο ρεπερτόριο περιλαμβάνεται η σούστα, όμως η χορευτική εξέλιξη του ολυμπίτικου γλεντιού έχει τη δική της ακολουθία. Η εθνογραφική περιγραφή της Nittis παρακολουθεί τη μετάβαση από τον αργό Κάτω χορό στον Γονατιστό και κατόπιν στον ταχύτερο Πάνω χορό. Η ίδια καταγράφει και σούστα στο πρόγραμμα που παρουσίασαν μουσικοί της Ολύμπου στη Γαλλία. Η παρουσία της στο ρεπερτόριο τεκμηριώνεται, επομένως, χωρίς να ταυτίζεται η ονομασία της με ολόκληρη την τοπική χορευτική ακολουθία.
Και στον χορό υπάρχουν διακριτές ευθύνες: ο κάβος οδηγεί, ενώ οι υπόλοιπες θέσεις συμβάλλουν στην ομαλή ανάπτυξη της χορευτικής αλυσίδας. Οι γυναίκες, των οποίων η συμμετοχή στον δημόσιο αυτοσχέδιο διάλογο περιορίζεται παραδοσιακά σε ορισμένες οικογενειακές περιστάσεις, έχουν ενεργό χορευτικό ρόλο.
Παράλληλα, η έρευνα της Nittis αναδεικνύει τη συμβολή τους στην απομνημόνευση των μαντινάδων, ακόμη και στην καταγραφή τους σε τετράδια. Εκεί διατηρούνται λόγια που ειπώθηκαν κάποτε για συγκεκριμένους συγχωριανούς, μαζί με τη μνήμη των περιστάσεων στις οποίες ακούστηκαν.
Πηγές και Βιβλιογραφία
- Μαργαρίτη, Φωτεινή (2021). Το Ολυμπίτικο γλέντι ως στοιχείο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Μελέτη περίπτωσης το πανηγύρι του Αγίου Ιωάννη στην Βρουκούντα της Ολύμπου Καρπάθου. Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.
- Μπεϊνά, Ειρήνη (2011). Η καρπάθικη λύρα: μια εθνογραφική προσέγγιση στην πολιτισμική οργανολογία: μουσικά όργανα και πολιτισμική ταυτότητα της Καρπάθου. Διδακτορική διατριβή, Ιόνιο Πανεπιστήμιο.
- Υπουργείο Πολιτισμού (2019). Καρπάθικο Γλέντι. Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας.
- Υπουργείο Πολιτισμού (2020). Ολυμπίτικο Γλέντι. Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας.
- Nittis, Mélanie (2022). «Une oralité fonctionnelle à l’ère du numérique : le cas d’Olympos (Karpathos, Grèce)». Martor, 27, σ. 113–131.
- Nittis, Mélanie (2025). «La mise en spectacle d’un rituel : le cas du glenti d’Olympos». L’ethnographie, 10.
