Λιθόστρωτος κοινόχρηστος χώρος ανάμεσα σε πέτρινα κτίρια ορεινού οικισμού.Στα Μαστοροχώρια της Κόνιτσας, στις πλαγιές του Γράμμου και στην ευρύτερη περιοχή του Σαραντάπορου, η οικοδομική τέχνη καθόρισε επί γενεές την επαγγελματική ζωή των κατοίκων. Από αυτούς τους ορεινούς οικισμούς ξεκινούσαν συνεργεία που αναλάμβαναν κατασκευές μακριά από την ιδιαίτερη πατρίδα τους, μεταφέροντας τεχνικές γνώσεις και επιστρέφοντας με εμπειρίες από άλλους τόπους. Η Πυρσόγιαννη και η Βούρμπιανη συγκαταλέγονται στις παλαιότερες εστίες αυτής της παράδοσης, ενώ στον Γοργοπόταμο αναπτύχθηκε ιδιαίτερα η ξυλογλυπτική. Το Πληκάτι ανήκει στον ίδιο ορεινό κόσμο, με τη δική του κοινοτική ιστορία.
Χρειάζεται, πάντως, μια διευκρίνιση για την ονομασία. Ο ιστορικός και πολιτισμικός όρος «Μαστοροχώρια» έχει ευρύτερη χρήση από την ονομασία του παλαιού Δήμου Μαστοροχωρίων. Στον τελευταίο ανήκαν και τα τέσσερα χωριά, με έδρα την Πυρσόγιαννη, πριν από την κατάργησή του και την ένταξη των οικισμών του στον Δήμο Κόνιτσας με τη διοικητική μεταρρύθμιση του 2010.
Η εργασία πέρα από τα όρια του χωριού
Το δύσκολο ανάγλυφο και οι περιορισμένες δυνατότητες εκτεταμένης καλλιέργειας συνέβαλαν στη στροφή προς τα οικοδομικά επαγγέλματα. Την εξειδίκευση αυτή ενίσχυε η μαθητεία κοντά στους παλαιότερους, μέσα στα συνεργεία και στις οικογενειακές σχέσεις. Στην πανεπιστημιακή τεκμηρίωση για τους Ηπειρώτες μαστόρους περιγράφεται η μεταβίβαση της γνώσης στο ίδιο το εργοτάξιο, όπου ο νεότερος μάθαινε σταδιακά να αναγνωρίζει τις ιδιότητες των υλικών και τις απαιτήσεις της κατασκευής.
Οι ομάδες εργασίας, τα γνωστά μπουλούκια, είχαν επικεφαλής τον πρωτομάστορα, ο οποίος αναζητούσε δουλειές και διαπραγματευόταν τις συμφωνίες. Στο συνεργείο συμμετείχαν τεχνίτες διαφορετικών ειδικοτήτων και μαθητευόμενοι, με άνιση ευθύνη και αμοιβή. Η αναχώρηση γινόταν συνήθως μετά την Αποκριά και η επιστροφή προς τον χειμώνα, χωρίς αυτό το εποχικό σχήμα να καλύπτει κάθε περίπτωση αποδημίας.
Στην επικοινωνία μεταξύ των μαστόρων χρησίμευαν τα κουδαρίτικα, μια συνθηματική επαγγελματική γλώσσα που προστάτευε τις συζητήσεις της ομάδας από τους τρίτους. Η χρήση της συνδεόταν με έναν κόσμο εργασίας όπου η πρόσβαση στην τέχνη και στις παραγγελίες είχε άμεση σημασία για την επιβίωση της οικογένειας.
Πυρσόγιαννη, η οικοδομική παράδοση και τα τεκμήριά της
Στην Πυρσόγιαννη η μαστορική απέκτησε κεντρική θέση στην οικονομία του χωριού, παράλληλα με τη μικρής κλίμακας γεωργία και την κτηνοτροφία. Οι επαγγελματικές μετακινήσεις των κατοίκων της εξηγούν γιατί η ιστορία ενός σχετικά μικρού οικισμού συνδέεται με οικοδομήματα σε πολλές άλλες περιοχές. Το χωριό αποτελούσε αφετηρία εργασίας, αλλά και τόπο στον οποίο επέστρεφαν οι τεχνίτες, διατηρώντας οικογενειακές υποχρεώσεις και δεσμούς.
Ανάμεσα στα αξιόλογα κτίσματά του βρίσκονται οι ναοί του Αγίου Νικολάου και του Αγίου Γεωργίου. Ο δεύτερος παρουσιάζει ενδιαφέρον για την κατασκευή του και για τον εσωτερικό του διάκοσμο, όπου η ξυλογλυπτική συναντά τη ζωγραφική. Στα εκκλησιαστικά κτίρια μπορεί κανείς να παρακολουθήσει αυτή τη συνεργασία επαγγελμάτων, η οποία συχνά χάνεται όταν αποδίδουμε ένα ολόκληρο έργο γενικώς στους «μαστόρους».
Ιδιαίτερη σημασία έχει το υλικό που συγκεντρώθηκε για το Μουσείο Ηπειρωτών Μαστόρων. Εργαλεία και συμφωνητικά, φωτογραφίες έργων, καταγραφές διαδρομών προσφέρουν δυνατότητες μελέτης πέρα από την παρατήρηση των σωζόμενων κτισμάτων. Ένα συμφωνητικό, για παράδειγμα, μπορεί να φωτίσει την οικονομική πλευρά μιας κατασκευής, την οποία η ολοκληρωμένη όψη του κτιρίου αφήνει αφανή.
Βούρμπιανη και η θέση της εκπαίδευσης
Μαζί με την Πυρσόγιαννη, η Βούρμπιανη αναφέρεται ως ένα από τα μεγαλύτερα μαστοροχώρια της περιοχής. Στην ιστορία της, ωστόσο, ξεχωρίζει και η εκπαιδευτική δραστηριότητα. Το παλαιό Σχολαρχείο υπήρξε σημαντικός θεσμός για την ευρύτερη περιοχή, συνδέοντας την κοινότητα με τη σχολική μόρφωση και με επαγγελματικές διαδρομές που ξεπερνούσαν την οικοδομή. Η σχετική καταγραφή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου επισημαίνει τη λειτουργία σχολαρχείου ήδη από τον 19ο αιώνα.
Αυτή η πλευρά επιτρέπει μια πληρέστερη ανάγνωση του χωριού. Η επαγγελματική εξειδίκευση συνυπήρχε με την προσπάθεια να αποκτήσουν τα παιδιά άλλες δυνατότητες, ενώ η συντήρηση ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος προϋπέθετε ενδιαφέρον που υπερέβαινε τις ανάγκες ενός μόνο νοικοκυριού.
Στα εκκλησιαστικά μνημεία της Βούρμπιανης περιλαμβάνεται ο ναός της Παναγίας, με αξιόλογο τέμπλο και εικόνες Χιοναδιτών ζωγράφων. Η παρουσία τους φανερώνει τις καλλιτεχνικές σχέσεις μεταξύ γειτονικών κοινοτήτων, όπου διαφορετικές ειδικότητες μπορούσαν να συναντηθούν στο ίδιο κτίσμα.
Γοργοπόταμος, το παλαιό Τούρνοβο των ξυλογλυπτών
Ο Γοργοπόταμος της Κόνιτσας, γνωστός παλαιότερα ως Τούρνοβο, υπήρξε σημαντική εστία ξυλογλυπτικής. Οι Τουρνοβίτες τεχνίτες αναλάμβαναν εκκλησιαστικά έργα και εργασίες σε κατοικίες, έχοντας ιδιαίτερη ειδίκευση στον διάκοσμο των ναών. Τέμπλα και δεσποτικοί θρόνοι απαιτούσαν γνώση του σχεδίου, κατάλληλη προετοιμασία του ξύλου και επίμονη χειρωνακτική εργασία.
Στη μελέτη της Αικατερίνης Πολυμέρου-Καμηλάκη για τους Τουρνοβίτες ξυλογλύπτες, αποσπάσματα της οποίας περιλαμβάνονται στην εκπαιδευτική έκδοση «Λαογραφία – Παραδοσιακός πολιτισμός», η οικογένεια εμφανίζεται ως βασικός χώρος μετάδοσης της τέχνης. Οι μαθητευόμενοι ξεκινούσαν από βοηθητικές εργασίες και προχωρούσαν στο σχέδιο υπό την επίβλεψη του πρωτομάστορα.
Από τον φυσικό κόσμο και τις βιβλικές αφηγήσεις αντλούσαν διακοσμητικά θέματα οι σκαλιστές. Η μεταφορά ενός σχεδίου πάνω στο ξύλο μπορούσε να γίνει με διάτρητο χαρτί και σκόνη, ώστε να αποτυπωθούν οι γραμμές πριν αρχίσει το σκάλισμα. Εξίσου καθοριστική ήταν η επιλογή του υλικού. Η καρυδιά χρησιμοποιούνταν ευρέως, ενώ νεότεροι τεχνίτες, όπως ο Βασίλειος Σκαλιστής, εργάστηκαν και με ρόμπολο.
Πληκάτι και οι σχέσεις της ορεινής κοινότητας
Στις πλαγιές του Γράμμου, το Πληκάτι συνδέει την ιστορία των Μαστοροχωρίων με το ορεινό περιβάλλον και τις μετακινήσεις των κατοίκων. Η θέση του κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα προσδίδει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη μελέτη της κοινότητας, καθώς οι τοπικοί δεσμοί διαμορφώθηκαν μέσα σε μεταβαλλόμενες ιστορικές συνθήκες.
Μικρές διαδοχικές πτώσεις νερού σε δασωμένη κοίτη, ανάμεσα σε βρύα και πεσμένα φύλλα.Η αρχειακή εθνογραφία της Χρυσάνθης Βασάκου, στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, εξετάζει το Πληκάτι μέσα από την οικογενειακή μνήμη και την οργάνωση της κοινότητας. Οι γαμήλιες σχέσεις με γειτονικούς οικισμούς, μεταξύ αυτών ο Γοργοπόταμος και η Βούρμπιανη, συνδέονταν με τις επαγγελματικές μετακινήσεις και τις οικονομικές ανταλλαγές. Η συγγένεια άνοιγε έτσι δρόμους επικοινωνίας ανάμεσα στα χωριά, παρά τις αποστάσεις και το δύσβατο έδαφος.
Το σπίτι κατά την απουσία των μαστόρων
Η πολύμηνη αποδημία επηρέαζε την καθημερινότητα όσων έμεναν πίσω. Στις γυναίκες αναλογούσε μεγάλο μέρος της φροντίδας του νοικοκυριού και των αγροτικών εργασιών, ενώ η οικογένεια έπρεπε να λειτουργεί για μεγάλα διαστήματα χωρίς τους άνδρες που εργάζονταν μακριά. Η αρχιτεκτονική μελέτη της Ισμήνης Τσουμπάρη για τα Μαστοροχώρια εξετάζει ακριβώς αυτή τη σχέση ανάμεσα στην εργασία, στην κοινωνική οργάνωση και στον κατοικημένο χώρο.
Με αυτή την οπτική αποκτούν ενδιαφέρον και τα συνηθισμένα σπίτια, πέρα από τα επιβλητικά δημόσια κτίρια. Η διάταξη των χώρων τους ανταποκρινόταν στις ανάγκες της οικογένειας, στην αποθήκευση αγαθών και στις εποχικές μεταβολές της ζωής. Για τη μελέτη τους χρειάζονται αποτυπώσεις και μαρτυρίες των ανθρώπων που τα κατοίκησαν, ιδίως για χρήσεις δωματίων που έχουν πια αλλάξει.
