T. M. Pafilis·
Ελληνική ΤέχνηΜεταβυζαντινή Τέχνη

Θεοφάνης Στρελίτζας Μπαθάς: Ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης

Ολόσωμος Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης με σταυρό, θολωτό κάλυμμα κεφαλής και καστανοκόκκινο μανδύα, σε τοιχογραφία του Θεοφάνη.
Θεοφάνης Στρελίτζας Μπαθάς, Ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης, 1527. Καθολικό Μονής Αγίου Νικολάου Αναπαυσά, Μετέωρα.

Ανάμεσα στους όρθιους αγίους της κατώτερης ζώνης του καθολικού της Μονής Αγίου Νικολάου Αναπαυσά στα Μετέωρα, ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης τραβά το βλέμμα με την ασυνήθιστη περιβολή του: ένα θολωτό κάλυμμα κεφαλής με αναδιπλωμένο κόκκινο γείσο, πολυτελή υφάσματα που επικαλύπτονται και μακριά, κρεμαστά μανίκια, μέσα από τα οποία προβάλλουν οι βραχίονες με στενότερα ώχρινα ενδύματα. Την τοιχογραφία ζωγράφισε ο Κρητικός μοναχός Θεοφάνης Στρελίτζας, γνωστός και ως Μπαθάς ή Θεοφάνης ο Κρης, στο πλαίσιο της ιστόρησης του ναού τον Οκτώβριο του 1527. Κάτω από το τόξο που πλαισιώνει τη μορφή, ο άγιος στέκεται μετωπικός, κρατώντας τον σταυρό κοντά στο πρόσωπό του.

Ένας στενόχωρος ναός και μια πρώιμη υπογραφή

Τη μορφή του μοναστηριακού συγκροτήματος την καθόρισε το περιορισμένο πλάτωμα του βράχου, που επέβαλε την ανάπτυξη των κτισμάτων σε επάλληλους ορόφους. Ανάμεσά τους βρίσκεται το μικρό καθολικό, με ακανόνιστη κάτοψη και συνεπτυγμένη σταυροειδή διάταξη, ενώ δυτικά διαμορφώνεται η ξυλόστεγη λιτή. Στις επιφάνειες αυτού του στενού χώρου ο Θεοφάνης κατανέμει πολυάριθμες παραστάσεις, αφήνοντας στους ολόσωμους αγίους τη χαμηλή ζώνη των τοίχων, κοντά στον πιστό.

Η κτητορική επιγραφή διασώζει την υπογραφή του: «χείρ Θεοφάνη μοναχοῦ τοῦ ἐν τῇ Κρήτη Στρελίτζας». Σύμφωνα με το λήμμα του Πανδέκτη, η ανορθόγραφη αυτή επιγραφή του 1527 αποτελεί την πρώτη γνωστή μνεία του ζωγράφου. Στη Μεγίστη Λαύρα, το 1535, η διατύπωση γίνεται συντομότερη, «διά χειρός κυρού Θεοφάνη μοναχού», και η παράλειψη του οικογενειακού ονόματος και της καταγωγής ερμηνεύεται στο ίδιο λήμμα ως ένδειξη της φήμης που είχε αποκτήσει στο μεταξύ. Η διαφορά επιτρέπει αυτή την υπόθεση, χωρίς να αποκαλύπτει από μόνη της τις συνθήκες σύνταξης των δύο επιγραφών.

Πιθανότατα γεννημένος στο Ηράκλειο κατά την τελευταία δεκαπενταετία του 15ου αιώνα, ο Θεοφάνης είχε ήδη γίνει μοναχός όταν εργάστηκε στον Αναπαυσά. Πέθανε στην ίδια πόλη τον Φεβρουάριο του 1559. Η τοιχογράφηση των Μετεώρων παραμένει το παλαιότερο γνωστό ενυπόγραφο και χρονολογημένο μνημειακό σύνολό του.

Στην τεκμηρίωση της UNESCO, οι τοιχογραφίες του 1527 αναγνωρίζονται ως βασικό σημείο αναφοράς για τα εικονογραφικά και τεχνοτροπικά γνωρίσματα της μεταβυζαντινής ζωγραφικής, με επίδραση που εξαπλώθηκε και διατηρήθηκε επί μακρόν. Η σημασία τους αφορά επομένως και την πορεία της εκκλησιαστικής ζωγραφικής πέρα από το ίδιο το μοναστήρι.

Στάση, σταυρός και μανδύας κάτω από το τόξο

Πάνω στον βαθύ, σχεδόν μαύρο κυανό κάμπο ξεχωρίζει το ώχρινο φωτοστέφανο, περιγραμμένο με ερυθρή και λευκή ταινία. Χαμηλότερα, το βάθος γίνεται γκριζωπό και καταλήγει σε σκούρα ερυθρή ζώνη, όπου πατούν τα υποδήματα. Με τα πόδια ελαφρώς ανοιχτά και τις μύτες στραμμένες προς διαφορετικές κατευθύνσεις, ο άγιος διατηρεί τη μετωπικότητα του κορμού, ενώ η άνιση κατανομή των πτυχών δίνει κάποια ελευθερία στη στάση.

Στο δεξί του χέρι, αριστερά για τον θεατή, κρατά σχεδόν κατακόρυφα έναν λεπτό, ανοιχτόχρωμο σταυρό. Τα δάχτυλα κλείνουν γύρω από το μακρύ στέλεχος, που ανεβαίνει δίπλα στο κεφάλι. Το αριστερό χέρι κατεβαίνει μπροστά από τη μέση και συγκρατεί τη διακοσμημένη παρυφή του μανδύα, συγκεντρώνοντας το ύφασμα σε μικρές πτυχώσεις.

Η λεπτόσωμη μορφή αποκτά όγκο κυρίως από την ενδυμασία. Στο πρόσωπο, τα μακριά καστανά μαλλιά και η γενειάδα, που χωρίζεται καθαρά σε δύο κυματιστές απολήξεις, προσθέτουν μια διαφορετική κίνηση, λεπτότερη, γύρω από τα σταθερά χαρακτηριστικά. Το βλέμμα παραμένει στραμμένο προς τον θεατή.

Η ενδυμασία ενός Ανατολίτη άρχοντα

Στον λαιμό διακρίνεται ένα πρασινωπό τμήμα εσωτερικού ενδύματος με ώχρινη ταινία. Πάνω του αναπτύσσεται το σκούρο κυανό φόρεμα, του οποίου τις πτυχές χαράζουν έντονες γκριζόλευκες γραμμές· στενές και σχεδόν οριζόντιες γύρω από τον κορμό, μακραίνουν χαμηλότερα, καθώς το ύφασμα κατεβαίνει προς τα υποδήματα. Ένα ορθογώνιο ώχρινο διακοσμητικό επίρραμμα βρίσκεται μπροστά στην κοιλιά, ενώ στον δεξιό ώμο του αγίου φαίνεται πλατύτερη ταινία με σκούρα ελικοειδή σχέδια.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται τα μανίκια. Τα στενά, ώχρινα μανίκια καλύπτουν τους πήχεις και φέρουν λεπτές εγκάρσιες γραμμές, ενώ τα εξωτερικά, πολύ μακρύτερα, κρέμονται στα πλάγια με ανοιχτά στόμια και διακοσμημένες απολήξεις. Η εσωτερική επιφάνειά τους αποδίδεται ανοιχτόχρωμη. Στη μέση τυλίγεται ένα υπόλευκο ύφασμα με κόκκινες και σκούρες ρίγες, δεμένο μπροστά, με μία άκρη να κατεβαίνει λοξά· η θέση του επιτρέπει να αναγνωριστεί ως υφασμάτινη ζώνη.

Ο καστανοκόκκινος μανδύας καλύπτει τον αριστερό ώμο και τυλίγεται γύρω από το κάτω μέρος του σώματος, αποκαλύπτοντας κατά τόπους τη ζωηρή κόκκινη εσωτερική όψη του. Συστάδες λευκών στιγμάτων σχηματίζουν μικρά ανθόμορφα κοσμήματα πάνω στο ύφασμα. Τις παρυφές ακολουθούν σειρές από μεγαλύτερες λευκές κουκκίδες, σαν μαργαριταρένιος διάκοσμος, οι οποίες διασταυρώνονται λοξά στο στήθος και συνεχίζονται ως τις χαμηλές πτυχώσεις. Στον ποδόγυρο του κυανού ενδύματος, η φαρδιά ώχρινη ταινία γεμίζει με μαύρους ελισσόμενους βλαστούς.

Το κάλυμμα κεφαλής ξεχωρίζει ακόμη και μέσα σε αυτή την πλούσια περιβολή. Γκριζογάλανος ο θόλος του, με σκούρες κατακόρυφες γραμμές, στηρίζει ένα ώχρινο ανθόμορφο κόσμημα στην κορυφή. Το πλατύ κόκκινο γείσο ανασηκώνεται στα πλάγια σε μυτερές απολήξεις με ανοιχτόχρωμα στίγματα, ενώ στο μέτωπο προβάλλει ένα δεύτερο, όρθιο κόσμημα, φυλλόσχημο και ώχρινο.

Ως Ανατολίτης ευγενής παρουσιάζεται ο Ιάκωβος μέσα από αυτή την ενδυμασία, με την επιφύλαξη ότι πρόκειται για ζωγραφική απόδοση της καταγωγής και της κοινωνικής του θέσης μέσα στη μεταβυζαντινή εικονογραφική παράδοση. Η περιβολή δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί αυτούσια ως τεκμήριο για την πραγματική ένδυση ενός Πέρση αυλικού του 5ου αιώνα.

Κατά τη συναξαριακή παράδοση, ο Ιάκωβος κατείχε υψηλή θέση στην αυλή του Ισδιγέρδη Α΄, ο οποίος βασίλεψε το 399–420, και του διαδόχου του, Βαράμη Ε΄. Παρασυρμένος από τη βασιλική εύνοια, θυσίασε στα είδωλα, ώσπου μια επιστολή της μητέρας και της συζύγου του τον οδήγησε σε μετάνοια. Ακολούθησαν η δημόσια ομολογία της πίστης του και το μαρτύριο με διαδοχικούς ακρωτηριασμούς, που ολοκληρώθηκε με αποκεφαλισμό. Η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 27 Νοεμβρίου.

Στην τοιχογραφία του Αναπαυσά, η μαρτυρική ιδιότητα δηλώνεται με τον σταυρό. Το σώμα εικονίζεται ακέραιο και η πολυτελής περιβολή παραμένει κυρίαρχη, επιτρέποντας στον θεατή να συνδέσει την αυλική θέση με την κατοπινή ομολογία. Η σύνδεση αυτή αποτελεί ερμηνευτική ανάγνωση της παράστασης.

Για το κρητικό υπόβαθρο του ζωγράφου προσφέρει ένα παράλληλο η μελέτη του Τσιγαρίδα, στην οποία μια εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου, προερχόμενη από την Καλαμπάκα και φυλασσόμενη στη Μονή Βαρλαάμ, αποδίδεται στον Θεοφάνη και χρονολογείται στο 1527. Η πρόταση στηρίζεται στην εικονογραφική συγγένεια με την Κοίμηση του Αναπαυσά και σε τεχνοτροπικά γνωρίσματα που παραπέμπουν στον Ανδρέα Ρίτζο. Αφορά διαφορετικό έργο και θέμα, φωτίζει όμως τη σχέση της μνημειακής ζωγραφικής του Θεοφάνη με την παράδοση των κρητικών φορητών εικόνων.

Το πρόσωπο και η γραφή του ονόματος

Πρόσωπο του Αγίου Ιακώβου του Πέρση με διχαλωτή γενειάδα, καστανούς βοστρύχους και θολωτό κάλυμμα με κόκκινο γείσο.
Το πρόσωπο και το περίτεχνο κάλυμμα κεφαλής του Αγίου Ιακώβου του Πέρση. Θεοφάνης Στρελίτζας Μπαθάς, 1527, Μονή Αγίου Νικολάου Αναπαυσά.

Στη φωτογραφική λεπτομέρεια διαβάζεται καθαρότερα το πλάσιμο του προσώπου. Ο καστανός προπλασμός, δηλαδή το σκοτεινότερο βασικό στρώμα της σάρκας, παραμένει ορατός γύρω από τα μάτια και κατά μήκος των παρειών, ενώ επάνω του απλώνονται ανοιχτότεροι ώχρινοι τόνοι. Λεπτές λευκές πινελιές συγκεντρώνονται κάτω από τα μάτια και στα πλάγια της μύτης. Τα τοξωτά φρύδια ανασηκώνονται προς το κέντρο του μετώπου, πάνω από μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια με καστανέρυθρες ίριδες.

Η μακριά, στενή μύτη φτάνει σχεδόν ως το λεπτό μουστάκι, που πλαισιώνει τα ερυθρά χείλη. Στη γενειάδα, οι κυματιστές γραμμές ακολουθούν την ανάπτυξη των τριχών και χωρίζονται χαμηλά σε δύο σαφείς απολήξεις. Αντίστοιχα δουλεμένοι είναι οι βόστρυχοι, που πέφτουν εκατέρωθεν του λαιμού, λίγο ψηλότερα από τους ώμους.

Στον σκούρο κάμπο, έξω από το φωτοστέφανο, λευκά γράμματα δηλώνουν την ταυτότητα. Αριστερά για τον θεατή αναπτύσσεται σε κατακόρυφη διάταξη το «Ο ΑΓ(ΙΟΣ) ΙΑΚΩΒΟΣ». Δεξιά διαβάζεται «Ο ΠΕΡCΙC», με μηνοειδή σίγματα και ιώτα στη θέση του ήτα της λέξης «Πέρσης».

Απόδοση στη νέα ελληνική

Τα δύο σκέλη της επιγραφής αποδίδονται μαζί: «Ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης».

Στις φωτογραφίες διακρίνονται αρκετές φθορές, παρότι η μορφή παραμένει ευανάγνωστη. Ένα δίκτυο λεπτών ρωγμών απλώνεται στο κάλυμμα κεφαλής και στο φωτοστέφανο, με διακλαδώσεις που συνεχίζονται στο πρόσωπο. Μεγαλύτερες απώλειες της ζωγραφικής επιφάνειας εμφανίζονται στον αριστερό ώμο του αγίου και γύρω από τη μέση, ενώ χαμηλά μια έντονη, σχεδόν κατακόρυφη φθορά διασχίζει το ένδυμα και φτάνει στο υπόδημα. Η φωτογραφία επιτρέπει την περιγραφή αυτών των αλλοιώσεων· για την ακριβή έκταση και τη φύση τους θα χρειαζόταν εξέταση συντήρησης.

Σώζονται πάντως οι λεπτές διαβαθμίσεις γύρω από τα μάτια, οι γραμμές της γενειάδας και μεγάλα τμήματα του υφασμάτινου διακόσμου. Στο σημείο όπου το αριστερό χέρι συγκρατεί τον μανδύα, οι λευκές κουκκίδες της παρυφής ακολουθούν ακόμη τις μικρές πτυχώσεις ανάμεσα στα δάχτυλα.

Πηγές και Βιβλιογραφία