Θεοφάνης Στρελίτζας Μπαθάς: Ο Άγιος Χριστόφορος στον Αναπαυσά

Μέσα στο νερό του ποταμού, με τον μικρό Χριστό καθισμένο στον αριστερό του ώμο, ο Άγιος Χριστόφορος του Θεοφάνη στηρίζεται σε μια ψηλή φυλλοφόρο ράβδο και στρέφει το πρόσωπο προς το παιδί που μεταφέρει. Η τοιχογραφία ανήκει στη διακόσμηση του καθολικού της Μονής Αγίου Νικολάου Αναπαυσά στα Μετέωρα, έργο του κρητικού ζωγράφου Θεοφάνη Στρελίτζα Μπαθά, χρονολογημένο στο 1527. Στη συγκεκριμένη παράσταση, ένα θέμα που γνώρισε μεγάλη διάδοση στη δυτική τέχνη εντάσσεται στη ζωγραφική ενός ορθόδοξου ναού, με την προσοχή να συγκεντρώνεται στη σχέση των δύο μορφών και στην κίνηση του αγίου μέσα στο διάφανο νερό.

Η υπογραφή του 1527 και ο ζωγράφος

Στην κτητορική επιγραφή του καθολικού ο Θεοφάνης δηλώνει το όνομά του και τη μοναχική του ιδιότητα, μαζί με την κρητική καταγωγή του. Ο Αναπαυσάς αποτελεί το παλαιότερο σωζόμενο ενυπόγραφο και χρονολογημένο τοιχογραφικό σύνολό του, από το οποίο αρχίζει η ασφαλώς τεκμηριωμένη πορεία της μνημειακής ζωγραφικής του. Ακολουθούν τα μεγάλα αγιορειτικά έργα, στη Μεγίστη Λαύρα το 1535 και στη Μονή Σταυρονικήτα το 1546, όπου συνεργάστηκε με τον γιο του Συμεών.

Την επιγραφική τεκμηρίωση αυτής της πορείας εξετάζει ο Ιερομόναχος Θεοφάνης Σταυρονικητιανός σε μελέτη του 2025, με επίκεντρο την ανακάλυψη τμήματος της υπογραφής του ζωγράφου στο καθολικό της Σταυρονικήτα. Το εύρημα προσέθεσε υλική μαρτυρία στην απόδοση των εκεί τοιχογραφιών, η οποία στηριζόταν ήδη στην τεχνοτροπική έρευνα και σε χειρόγραφη σημείωση για την ολοκλήρωσή τους από τον Θεοφάνη και τον Συμεών τον Ιανουάριο του 1546.

Πιο ανοιχτά παραμένουν τα ερωτήματα για τη δραστηριότητά του πριν από τα Μετέωρα. Η Μαρία Κωνσταντουδάκη-Κιτρομηλίδου προτείνει την απόδοση των τοιχογραφιών του καθολικού της Μονής Αγίου Νεοφύτου στην Κύπρο στον Θεοφάνη, τον οποίο τοποθετεί χρονολογικά περίπου μεταξύ 1485 και 1559. Συνδέει επίσης τον ζωγράφο με τον Θεοφύλακτο που υπογράφει την εικόνα της Παναγίας Εγκλειστριανής στην ίδια μονή και προτείνει την ταύτισή του με ομώνυμο μέλος της οικογένειας Στρελίτζα-Μπαθά, μαρτυρημένο στην Κρήτη το 1509 και το 1517. Πρόκειται για ερευνητική πρόταση· μέσα σε αυτήν, η αλλαγή του ονόματος από Θεοφύλακτος σε Θεοφάνης συνδέεται με τη μοναχική κουρά, η οποία είχε προηγηθεί του έργου στον Αναπαυσά.

Τα Μετέωρα εγγράφηκαν το 1988 στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Στην τεκμηρίωση της UNESCO οι τοιχογραφίες του Θεοφάνη του 1527 αναγνωρίζονται ως βασική αναφορά για τα εικονογραφικά και τεχνοτροπικά γνωρίσματα της μεταβυζαντινής ζωγραφικής, με επίδραση που απλώθηκε πέρα από το συγκεκριμένο μοναστηριακό σύνολο.

Η μορφή κάτω από το λοβωτό τόξο

Ένα ζωγραφισμένο λοβωτό τόξο, αποδοσμένο με ανοιχτούς γκρίζους τόνους, περιβάλλει το επάνω μέρος της παράστασης. Κάτω από αυτό, ο σχεδόν μαύρος κάμπος αφήνει να προβληθούν καθαρά το χρυσό φωτοστέφανο και τα περιγράμματα των ενδυμάτων. Στη συνολική φωτογραφία διακρίνονται απώλειες της ζωγραφικής επιφάνειας κατά μήκος της αριστερής παρυφής, ενώ χαμηλότερα μια ρωγμή περνά λοξά κοντά στη ράβδο και συνεχίζεται προς το νερό.

Ο Χριστόφορος παριστάνεται εύρωστος, με ανοιχτό διασκελισμό και γυμνές κνήμες. Το δεξί του πέλμα, στα αριστερά για τον θεατή, στρέφεται προς την κατεύθυνση της πορείας, ενώ το άλλο παραμένει πιο πίσω· αντίθετα από την κίνηση των ποδιών, το κεφάλι γυρίζει προς τον ώμο που βαστάζει τον Χριστό. Αυτή η μικρή στροφή δίνει στη μορφή μια εσωτερική κινητικότητα, καθώς ο κορμός διατηρεί τη σταθερότητα που απαιτεί το βάδισμα.

Το ποτάμι καταλαμβάνει το κάτω τμήμα της σύνθεσης και φτάνει λίγο χαμηλότερα από τα γόνατα. Με διαδοχικές κυματοειδείς γραμμές σε γκριζογάλανους τόνους ο ζωγράφος δηλώνει την επιφάνειά του, αφήνοντας τις κνήμες και τα πέλματα ορατά μέσα από το νερό. Οι γραμμές περνούν μπροστά από τα πόδια, άλλοτε πυκνότερες και άλλοτε πιο αραιές, και συνεχίζονται ως τις άκρες της παράστασης.

Το παιδί στον ώμο και η ράβδος που βλάστησε

Ψηλά στον αριστερό ώμο του αγίου κάθεται ο Χριστός, με το σώμα στραμμένο προς εκείνον. Φορεί ανοιχτό γαλαζόγκριζο χιτώνα με μικρά κόκκινα γεωμετρικά κοσμήματα και κόκκινο ιμάτιο, του οποίου η ελεύθερη απόληξη αναδιπλώνεται πίσω του, προς τα δεξιά της εικόνας. Το δεξί χέρι απλώνεται πάνω από το κεφάλι του Χριστοφόρου και ακουμπά στα μαλλιά του· στο αριστερό κρατά ένα μικρό τυλιγμένο λευκό ειλητάριο. Ένα γυμνό πόδι κατεβαίνει μπροστά στο στήθος του αγίου, κάτω από την άκρη του κόκκινου ενδύματος.

Τη ράβδο την κρατά ο Χριστόφορος με το δεξί του χέρι. Το ξύλο διατρέχει σχεδόν όλο το ύψος της παράστασης και καταλήγει σε φύλλα που ανοίγουν σαν μικρή φοινικωτή κόμη, δίπλα στο φωτοστέφανο. Η φυλλοφορία της συνδέεται με το θαύμα της βλάστησης του ραβδιού, σημείο της θεϊκής ταυτότητας του παιδιού στην αγιολογική αφήγηση. Έτσι, μέσα στην ίδια εικόνα της διάβασης του ποταμού έχει θέση και μια λεπτομέρεια που παραπέμπει στην αποκάλυψη του Χριστού.

Οι επιγραφές

Με λευκά γράμματα πάνω στον σκοτεινό κάμπο αναγράφονται οι ταυτότητες των μορφών. Αριστερά από το μεγάλο φωτοστέφανο διατάσσεται κατακόρυφα το «Ο ΑΓΙΟΣ», με συντετμημένη γραφή, ενώ δεξιά το όνομα του Χριστοφόρου αναπτύσσεται σε περισσότερα επίπεδα, με συμπλέγματα γραμμάτων και επιμήκεις απολήξεις. Η άνιση κατανομή του διαθέσιμου χώρου, ανάμεσα στο ένδυμα του Χριστού και στο όριο της παράστασης, επηρεάζει τη διάταξη της γραφής.

Δίπλα στο κεφάλι του παιδιού διακρίνονται τα «ΙϹ ΧϹ», οι καθιερωμένες συντομογραφίες του ονόματος Ιησούς Χριστός, με το μηνοειδές σίγμα να έχει τη μορφή C. Στο φωτοστέφανό του φαίνονται επίσης γραμμές του εγγεγραμμένου σταυρού. Η φωτογραφική λεπτομέρεια επιτρέπει την αναγνώριση των ονομάτων, χωρίς να προσφέρει επαρκή βάση για ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με τον τονισμό του ονόματος του αγίου ή την ταυτότητα του γραφέα.

Απόδοση στη νέα ελληνική

Οι επιγραφές, με ανάπτυξη των συντομογραφιών:

• «Ο ΑΓΙΟΣ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ»: Ο Άγιος Χριστόφορος.
• «ΙϹ ΧϹ»: Ιησούς Χριστός.

Ενδυμασία, πτυχές και πρόσωπο

Κλειστός μπροστά με σειρά στρογγυλών κουμπιών, ο γαλαζόγκριζος επενδύτης ακολουθεί τον κορμό και ανασηκώνεται χαμηλότερα, αφήνοντας ελεύθερα τα πόδια για τη διάβαση. Μια ανοιχτόχρωμη ταινία τονίζει το άνοιγμά του, ενώ το συγκεντρωμένο ύφασμα σχηματίζει μεγάλες καμπύλες πτυχές, περισσότερο ανεπτυγμένες στη δεξιά πλευρά της φωτογραφίας, εκεί όπου ακουμπά το αριστερό χέρι του αγίου. Κάτω από τον επενδύτη φαίνεται ανοιχτόχρωμο ένδυμα που καλύπτει τους μηρούς και σταματά περίπου στα γόνατα.

Ο κόκκινος μανδύας δένεται μπροστά, ψηλά στο στήθος, με μεγάλο κόμπο. Απλώνεται στους ώμους και κατεβαίνει πίσω από τη μορφή ως την περιοχή των γονάτων, με τις άκρες του να αναδιπλώνονται προς τα έξω. Στο επάνω μέρος η κόκκινη επιφάνειά του πλησιάζει το ιμάτιο του Χριστού, ενώ χαμηλότερα πλαισιώνει τον γαλαζόγκριζο επενδύτη. Οι φωτεινές γραμμές επάνω στα υφάσματα ακολουθούν τις διαφορετικές κατευθύνσεις των πτυχών, ιδιαίτερα γύρω από τον αγκώνα και στη μεγάλη αναδίπλωση κάτω από το αριστερό χέρι.

Στο πρόσωπο η επεξεργασία γίνεται λεπτότερη. Καστανά κυματιστά μαλλιά πλαισιώνουν τα μάγουλα και φτάνουν στον αυχένα, ενώ η γενειάδα χωρίζεται σε μικρές τούφες γύρω από το πηγούνι. Με ζεστούς τόνους στην επιδερμίδα και βαθύτερες σκιές γύρω από τα μάτια και κατά μήκος της μύτης διαμορφώνεται ο όγκος της κεφαλής. Το βλέμμα κατευθύνεται προς τον Χριστό, χωρίς έντονη μεταβολή στην έκφραση του στόματος.

Ο Ευθύμιος Τσιγαρίδας έχει εξετάσει μια φορητή εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, προερχόμενη από τον ομώνυμο ναό της Καλαμπάκας και φυλασσόμενη στη Μονή Βαρλαάμ, την οποία αποδίδει στον Θεοφάνη και χρονολογεί στο 1527. Η σχεδόν πανομοιότυπη εικονογραφία της με την Κοίμηση του Αναπαυσά και η τεχνοτροπική συγγένεια με τον Ανδρέα Ρίτζο στηρίζουν την πρότασή του. Στον Χριστόφορο, κατά τη δική μας ανάγνωση, η συγκράτηση της έκφρασης γίνεται ιδιαίτερα αισθητή όταν παρατηρήσει κανείς πόσο περιορισμένα μέσα χρησιμοποιούνται για να δηλωθεί η επικοινωνία με το παιδί: η στροφή της κεφαλής και η κατεύθυνση των ματιών αρκούν, ενώ τα χέρια παραμένουν απασχολημένα με τη ράβδο και το συγκεντρωμένο ένδυμα.

Ο Άγιος Χριστόφορος του Θεοφάνη και η δυτική εικονογραφία

Η ιστορία της μεταφοράς του Χριστού μέσα από τον ποταμό διαδόθηκε ευρύτατα στη δυτική μεσαιωνική παράδοση. Η τεκμηρίωση του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης για τον σχετικό πίνακα του Giovanni Battista Piazzetta συνοψίζει την αφήγηση του Χρυσού Θρύλου (Legenda aurea): ο ασυνήθιστα ψηλός Χριστόφορος μεταφέρει ένα μικρό παιδί στην απέναντι όχθη, προτού εκείνο του αποκαλύψει ότι είναι ο Χριστός. Ο πίνακας του Piazzetta ανήκει στη δεκαετία του 1730· η αναφορά του μουσείου χρησιμεύει εδώ για την αγιολογική αφήγηση, χωρίς να αποτελεί τεκμήριο για το άμεσο ζωγραφικό πρότυπο του Θεοφάνη.

Στο κρητικό περιβάλλον η επαφή με δυτικά θέματα και τρόπους ζωγραφικής ήταν ήδη εδραιωμένη. Η Αγγελική Λυμπεροπούλου εξετάζει τις παραγγελίες εικόνων in forma latina και in forma greca μέσα από τα νοταριακά αρχεία του Χάνδακα. Μεταξύ των ζωγράφων που μελετά βρίσκεται ο Νικολό Γριπιώτης (Nicolò Gripioti), δραστήριος από το 1491 έως το 1525, ο οποίος είχε ζωγραφίσει έναν Άγιο Χριστόφορο για το παρεκκλήσι της οικογένειας Bono στη μονή των Δομινικανών του Αγίου Πέτρου Μάρτυρα. Η μαρτυρία δείχνει ότι το θέμα κυκλοφορούσε στις παραγγελίες προς κρητικά εργαστήρια πριν από την τοιχογράφηση του Αναπαυσά.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να κατανοηθεί η επιλογή του Θεοφάνη. Η σύνθεση συνδέεται με τη δυτική εικονογραφία του αγίου που μεταφέρει τον Χριστό, ενώ η ζωγραφική επεξεργασία εντάσσεται στο σύνολο του ορθόδοξου καθολικού. Η ακριβής ταύτιση ενός συγκεκριμένου βενετικού υποδείγματος θα απαιτούσε ειδικότερη συγκριτική τεκμηρίωση από εκείνη που προσφέρουν οι παραπάνω πηγές.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το αντικείμενο στο χέρι του παιδιού. Στο μικρό πάνελ του Αγίου Χριστοφόρου που το μουσείο της Φιλαδέλφειας συνδέει με τη σχολή του Jan van Eyck και χρονολογεί περίπου στο 1460–1470, ο Χριστός κρατά κρυστάλλινη σφαίρα, σχετική με το βάρος του κόσμου που βαστάζει ο άγιος μαζί με τον μικρό επιβάτη του. Στην τοιχογραφία του Αναπαυσά κρατά κλειστό ειλητάριο, ορατό σαν μικρή λευκή πινελιά πάνω στο κόκκινο ιμάτιο, δίπλα στα δάχτυλα του αριστερού του χεριού.

Πηγές και Βιβλιογραφία

• Lymberopoulou, A. (2023). Post-Byzantine Cretan Icon Painting: Demand and Supply Revisited. Arts, 12(4), 139.
• Metropolitan Museum of Art (χ.χ.). Saint Christopher Carrying the Infant Christ (Giovanni Battista Piazzetta). The Met Collection, Νέα Υόρκη.
• Philadelphia Museum of Art (χ.χ.). Saint Christopher, περ. 1460-1470. Collection, Φιλαδέλφεια.
• UNESCO World Heritage Centre (1988). Meteora. World Heritage List, αρ. 455.
• Θεοφάνης Σταυρονικητιανός, Ιερομόναχος (2025). Η ὑπογραφὴ τοῦ Θεοφάνους τοῦ Κρητὸς στὴν Ἱ.Μ. Σταυρονικήτα Ἁγίου Ὄρους. Βυζαντινά Σύμμεικτα, 35, 349-373.
• Κωνσταντουδάκη-Κιτρομηλίδου, Μ. (2023). Οι τοιχογραφίες στο καθολικό της μονής Αγίου Νεοφύτου: εικονογραφία, καλλιτεχνική ταυτότητα και ο κρητικός Θεοφάνης στη βενετική Κύπρο. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 42 (2021), 197-238.
• Τσιγαρίδας, Ε. Ν. (2001). Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 22, 357-364.