
Ο αέρας με σκηνές του Δωδεκαόρτου της Μονής Λειμώνος στη Λέσβο είναι ένα κόκκινο μεταξωτό με έντεκα κυκλικά μετάλλια, ζωγραφισμένα σε μικρογραφική κλίμακα. Τα μετάλλια, σύμφωνα με την τεκμηρίωση της συλλογής, ήταν πρώτα σε άλλη χρήση και ράφτηκαν αργότερα εκεί όπου βρίσκονται σήμερα. Το αντικείμενο έχει διαστάσεις 64 × 58 εκ., ανήκει στη Συλλογή Αμφιών και Χρυσοκεντημάτων του μουσείου της μονής και καταγράφεται ως εκκλησιαστικό λειτουργικό ύφασμα. Οι μικρογραφίες αποδίδονται στον 16ο αιώνα. Το ύφασμα που τις φέρει θεωρείται πιθανώς μεταγενέστερο. Η κατασκευή του συνόλου περιλαμβάνει δύο φάσεις, μία ζωγραφική και μία ραπτική, που δεν ξέρουμε πόσο απέχουν μεταξύ τους.
Το κάλυμμα των τιμίων δώρων
Αέρας λέγεται στην ορθόδοξη λειτουργική πράξη το ύφασμα που σκεπάζει τα τίμια δώρα. Για το πώς χρησιμοποιούνταν στους ύστερους βυζαντινούς χρόνους, ο Roland Betancourt συγκέντρωσε μαρτυρίες στη μελέτη του για τον Επιτάφιο της Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με αυτές, ο αέρας σκέπαζε τα δώρα πάνω στην Αγία Τράπεζα, και ο Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης Συμεών γράφει ότι οι λειτουργοί κρατούσαν το ιερό κάλυμμα πάνω από αυτά ώσπου να τελειώσει το Σύμβολο της Πίστεως. Στη Μεγάλη Είσοδο μαρτυρείται η μεταφορά του αέρα στον ώμο του διακόνου, ενώ ο μεγάλος αέρας μπορούσε να μεταφερθεί πάνω από τα κεφάλια των διακόνων. Στην ίδια μελέτη εξετάζεται και η εμφάνιση της μορφής του νεκρού Χριστού στα καλύμματα της Αγίας Τράπεζας, όπου ως τον 16ο αιώνα απαντά πλέον η πλήρης σύνθεση του Θρήνου. Ο συγγραφέας σημειώνει επίσης ότι στην περίοδο που εξετάζει οι όροι «μεγάλος αέρας» και «επιτάφιος» δεν διακρίνονταν καθαρά.
Μετάξι, σειρίτι και ένα άδειο σημείο
Το μετάξι είναι βαθυκόκκινο, με υφαντό φυτικό σχέδιο στον ίδιο τόνο που διακρίνεται κατά τόπους. Χρυσό σειρίτι τρέχει σε όλη την περίμετρο. Από την κάτω πλευρά, προς τα αριστερά, κρέμεται μια μικρή φούντα. Δύο ζώνες οριζόντιων τσακισμάτων διασχίζουν το ύφασμα και είναι πιθανότατα σημάδια παλιάς δίπλωσης. Η τεκμηρίωση της συλλογής περιγράφει το μεταξωτό ως κοσμικό ύφασμα που προσαρμόστηκε σε εκκλησιαστική χρήση. Θεωρεί επίσης τα ζωγραφισμένα μετάλλια επιρράμματα σε δεύτερη χρήση. Από πού προήλθαν δεν το λέει.
Αν κρίνει κανείς από την αναλογία τους προς το πλάτος του υφάσματος, η διάμετρος των μεταλλίων είναι περίπου δεκατρία με δεκατέσσερα εκατοστά. Γύρω από τη ζωγραφική επιφάνεια υπάρχει ένα ακανόνιστο χρυσό περιθώριο. Ο χρυσός κάμπος της παράστασης συνεχίζει ως αυτό το περιθώριο, έτσι ώστε κάθε σκηνή να προβάλλει σαν φωτεινός δίσκος πάνω στο κόκκινο.
Τα μετάλλια δεν είναι μοιρασμένα εξίσου. Η μεσαία και η κάτω σειρά έχουν από τέσσερα. Η επάνω έχει τρία, τοποθετημένα προς τα δεξιά, και η άνω αριστερή γωνία μένει άδεια, με αρκετό χώρο για ένα ακόμη μετάλλιο. Δεν μπορούμε να πούμε αν εκεί υπήρξε κάποτε δωδέκατη σκηνή ή αν όποιος έραψε το σύνολο είχε στη διάθεσή του μόνο έντεκα. Στο μετάξι δεν φαίνονται με βεβαιότητα ίχνη παλαιότερης ραφής.
Από τον Ευαγγελισμό στην Ανάληψη, με δύο παρεκκλίσεις
Ποια σειρά ακολουθούν οι σκηνές; Αν αρχίσει κανείς από την κάτω αριστερή γωνία και διαβάζει κάθε σειρά από αριστερά προς τα δεξιά, ανεβαίνοντας σειρά προς σειρά, η αφήγηση ξετυλίγεται σχεδόν κανονικά. Η κάτω σειρά ξεκινά με τον Ευαγγελισμό. Ο άγγελος, με κόκκινο ιμάτιο, πλησιάζει από αριστερά την Παναγία, που στέκεται όρθια μπροστά σε κτίρια. Ακολουθούν η Γέννηση, από τις πιο φθαρμένες σκηνές του συνόλου, η Υπαπαντή, με τις μορφές μαζεμένες κάτω από κόκκινο κιβώριο, και η Βάπτιση. Εκεί ο Χριστός στέκεται μέσα στα νερά, ανάμεσα στον Πρόδρομο αριστερά και σε αγγέλους δεξιά. Στη μεσαία σειρά, η Έγερση του Λαζάρου δείχνει τον νεκρό τυλιγμένο στα σάβανα, όρθιο στο άνοιγμα του τάφου. Μετά έρχονται η Σταύρωση, ο Επιτάφιος Θρήνος, με το σώμα απλωμένο σε πλάκα και τον άδειο σταυρό στο βάθος, και η Αποκαθήλωση, όπου μια μορφή κάτω δεξιά σκύβει στα πόδια του Χριστού. Η επάνω σειρά έχει τη Βαϊοφόρο, με τον Χριστό πάνω στο ζώο να πηγαίνει προς την πύλη της πόλης. Ακολουθεί η εις Άδου Κάθοδος, με τον Χριστό σε ανοιχτόχρωμο ένδυμα στο κέντρο, ανάμεσα σε δύο ομάδες μορφών. Τελευταία είναι η Ανάληψη. Πάνω ο Χριστός μέσα σε δόξα που τη σηκώνουν άγγελοι, κάτω η Παναγία ανάμεσα στους μαθητές.
Η χρονολογική σειρά σπάει σε δύο σημεία. Η Βαϊοφόρος, που στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ακολουθεί την Έγερση του Λαζάρου, έχει ανέβει στην επάνω σειρά. Ο Θρήνος, πάλι, μπαίνει πριν από την Αποκαθήλωση. Ίσως οι μετακινήσεις έγιναν όταν τα μετάλλια ράφτηκαν στο νέο ύφασμα. Ίσως πάλι εκείνος που τα τοποθέτησε δεν θεώρησε απαραίτητο να ακολουθήσει κατά γράμμα την αφήγηση. Το ένα δεν αποκλείει το άλλο.
Από την επιλογή λείπουν η Μεταμόρφωση, η Πεντηκοστή και η Κοίμηση της Θεοτόκου, όπως σημειώνει η τεκμηρίωση της συλλογής. Στο σύνολο περιλαμβάνονται επίσης δύο σκηνές του Πάθους που δεν ανήκουν στον συνήθη κύκλο του Δωδεκαόρτου, η Αποκαθήλωση και ο Θρήνος. Ο Γιώργος Κακαβάς, δημοσιεύοντας ένα κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου του δεύτερου μισού του 16ου αιώνα, παρατηρεί ότι οι σκηνές του Πάθους ήταν αγαπητές στα κρητικά τρίπτυχα του 15ου και του 16ου αιώνα. Το τρίπτυχο που μελετά δεν τις έχει. Η έμφαση στον νεκρό Χριστό συμβαδίζει με την παρουσία της μορφής του στη διακόσμηση των αέρων. Ωστόσο δεν μπορούμε να ξέρουμε αν η επιλογή έγινε για αυτό το ύφασμα, αφού τα μετάλλια βρίσκονται σε δεύτερη χρήση. Είναι πιθανό να είχαν διαλεχτεί για άλλο αντικείμενο, πριν φτάσουν στο σημερινό κόκκινο μετάξι.
Η Σταύρωση από κοντά

Η Σταύρωση, δεύτερη στη μεσαία σειρά, σώζεται καλύτερα από τις περισσότερες σκηνές και δείχνει από κοντά τη δουλειά του ζωγράφου. Στην πινακίδα στην κορυφή του σταυρού η επιγραφή διαβάζεται μόνο κατά τμήματα. Στην οριζόντια κεραία, δεξιά και αριστερά από το κεφάλι, διακρίνονται κεφαλαία γράμματα από την επιγραφή της Σταύρωσης. Στο επάνω μέρος του μεταλλίου, εκατέρωθεν της πινακίδας, υπάρχουν δύο μικροί δίσκοι, κόκκινος αριστερά και σκουρόχρωμος δεξιά, που παριστάνουν τον ήλιο και τη σελήνη. Ο Χριστός, με φωτοστέφανο, είναι νεκρός με γερμένο κεφάλι. Το σώμα του λυγίζει έντονα, ώστε η λεκάνη να μετακινείται προς τα αριστερά του θεατή. Τα πλευρά σχεδιάζονται με διαδοχικά τόξα, το περίζωμα αποδίδεται με αχνούς τόνους της ώχρας και δείχνει σχεδόν διάφανο, και τα πόδια πατούν σε υποπόδιο. Πίσω από τις μορφές διακρίνεται το τείχος της Ιερουσαλήμ, με πύργους που υψώνονται περίπου στο ύψος του θώρακα του Εσταυρωμένου.
Αρκετά από αυτά τα στοιχεία εμφανίζονται και σε άλλες παραστάσεις των παλαιολόγειων χρόνων. Η Alexandra Trifonova, μελετώντας μια εικόνα της Βάρνας, θεωρεί την καμπύλη του σώματος του Χριστού σε σχήμα «αντίστροφου S» στοιχείο της ρεαλιστικής απόδοσής του. Γράφει επίσης ότι η χειρονομία της Παναγίας, με το ένα χέρι μπροστά στο στήθος, διαδόθηκε πλατιά την ίδια περίοδο. Παρατηρεί ακόμη ότι το τείχος της Ιερουσαλήμ απαντά συχνά στις Σταυρώσεις των παλαιολόγειων χρόνων. Στο μετάλλιο της Λειμώνος, η Παναγία στέκεται αριστερά με σκούρο μαφόριο, που το διατρέχουν πυκνές γραμμές πτυχώσεων στο χρώμα της ώχρας. Το ένα της χέρι ακουμπά στο στήθος και το άλλο κατεβαίνει προς τον σταυρό. Πίσω της στέκονται δύο ακόμη γυναικείες μορφές με φωτοστέφανα, η μία με κόκκινο ένδυμα.
Απέναντι, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ακουμπά το κεφάλι στο χέρι, χειρονομία θλίψης. Η Trifonova εξετάζει μια συγγενική εκδοχή της, με τον μαθητή περίλυπο να αγγίζει το πηγούνι του. Το βαθυπράσινο ιμάτιο του Ιωάννη, πάνω από κόκκινο χιτώνα, σχηματίζει στους μηρούς ομόκεντρες, σχεδόν σπειροειδείς πτυχές. Πίσω του, στη δεξιά άκρη, στέκεται ένας στρατιωτικός με φωτοστέφανο και κόκκινο μανδύα, στρογγυλή ασπίδα με ακτινωτό διάκοσμο και δόρυ. Είναι κατά πάσα πιθανότητα ο εκατόνταρχος της ευαγγελικής αφήγησης. Στη βάση, ο σταυρός στέκεται σε σκουρόχρωμο λόφο. Από κάτω, μέσα σε ένα σκοτεινό άνοιγμα του βράχου, φαίνεται ένα μικρό κρανίο, το κρανίο του Αδάμ κατά την εικονογραφική παράδοση.
Ολόκληρη η ζωγραφική επιφάνεια καλύπτεται από πυκνό δίκτυο ρωγμών. Οι απώλειες της ζωγραφικής επιφάνειας, που φαίνονται σαν ανοιχτόχρωμες κηλίδες, πυκνώνουν στον χρυσό κάμπο του επάνω μέρους και κοντά στο περιθώριο. Εκεί ο χρυσός έχει φθαρεί και αφήνει να φανεί από κάτω ένα υπόστρωμα σε ανοιχτό χρώμα.
Ζωγραφική, εργαστήριο, χρονολόγηση
Η τεκμηρίωση της συλλογής βρίσκει στις μικρογραφίες χαρακτηριστικά της Κρητικής Σχολής, όπως ο συντηρητισμός, η συνειδητή επιστροφή στα παλαιολόγεια και στα πρώτα μεταβυζαντινά πρότυπα, η κλασικίζουσα λιτότητα και η απουσία έντονων δυτικών επιδράσεων. Η ζωγραφική επιβεβαιώνει αρκετά από αυτά. Στα πρόσωπα διακρίνεται σκούρος προπλασμός, δηλαδή το βασικό σκουρόχρωμο στρώμα της σάρκας, με αραιά ανοιχτά φωτίσματα από πάνω. Οι πτυχώσεις των ενδυμάτων σχεδιάζονται με γεωμετρική σχηματοποίηση. Η παλέτα στηρίζεται στο κόκκινο, στο βαθύ πράσινο και στις ώχρες, που προβάλλουν πάνω στον χρυσό κάμπο.
Στο κρητικό τρίπτυχο που δημοσίευσε, ο Κακαβάς βλέπει τους εικονογραφικούς τύπους να προέρχονται από την παλαιολόγεια παράδοση, όπως την παγίωσαν οι Κρητικοί ζωγράφοι του 15ου αιώνα. Στα πλαϊνά φύλλα του ίδιου έργου εντοπίζει επίσης βενετική μανιεριστική επίδραση και επαινεί τη μικρογραφική δεξιοτεχνία του ζωγράφου. Στα μετάλλια της Λειμώνος η δεξιοτεχνία στη μικρή κλίμακα είναι φανερή. Δυτικά μανιεριστικά στοιχεία δεν διακρίνονται. Τα αρχιτεκτονικά βάθη και τα τοπία μένουν στις συμβάσεις της βυζαντινής ζωγραφικής.
Η χρονολόγηση στον 16ο αιώνα, που η τεκμηρίωση θεωρεί την πιθανότερη, βασίζεται στην τεχνοτροπία. Η τεκμηρίωση δεν μνημονεύει χρονολογημένη επιγραφή ή έγγραφο που να τη στηρίζει. Για το ύφασμα, τα στοιχεία της συλλογής το χαρακτηρίζουν μεταγενέστερο χωρίς να λένε πόσο. Σε άλλο σημείο αφήνουν ανοιχτό να είναι σύγχρονο με τις μικρογραφίες. Το υλικό πάνω στο οποίο είναι ζωγραφισμένα τα μετάλλια παραμένει απροσδιόριστο στην τεκμηρίωση της συλλογής.
Πηγές και Βιβλιογραφία
Betancourt, R. (2015). The Thessaloniki Epitaphios: Notes on Use and Context. Greek, Roman, and Byzantine Studies, 55(2), 489–535.
Παραπομπή
Πώς να παραπέμψετε σε αυτό το άρθρο
Pafilis, T. M. «Αέρας με σκηνές του Δωδεκαόρτου από τη Μονή Λειμώνος». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Τέχνης και Πολιτισμού, 19 Νοεμβρίου 2026. https://www.elpedia.gr/aeras-dodekaorto-moni-leimonos/.
Pafilis, T. M. (2026, 19 Νοεμβρίου). Αέρας με σκηνές του Δωδεκαόρτου από τη Μονή Λειμώνος. Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Τέχνης και Πολιτισμού. https://www.elpedia.gr/aeras-dodekaorto-moni-leimonos/
Pafilis, T. M. «Αέρας με σκηνές του Δωδεκαόρτου από τη Μονή Λειμώνος». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Τέχνης και Πολιτισμού, 19 Νοεμβρίου 2026, https://www.elpedia.gr/aeras-dodekaorto-moni-leimonos/. Πρόσβαση .
Pafilis, T. M. (2026) «Αέρας με σκηνές του Δωδεκαόρτου από τη Μονή Λειμώνος», Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Τέχνης και Πολιτισμού, 19 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στο: https://www.elpedia.gr/aeras-dodekaorto-moni-leimonos/ (Πρόσβαση: ).





