Hans von Aachen: Αλληγορία της Ειρήνης, της Τέχνης και της Αφθονίας

Υψώνοντας κλαδί ελιάς κάτω από το βαρύ κόκκινο παραπέτασμα, η κεντρική γυναικεία μορφή στην Αλληγορία της Ειρήνης, της Τέχνης και της Αφθονίας του Hans von Aachen συνδέει με την εκτεταμένη χειρονομία της τα πρόσωπα και τα αντικείμενα μιας πυκνά οργανωμένης παράστασης, όπου η ανθρώπινη σωματικότητα συνυπάρχει με τα εμβλήματα της γνώσης. Ο πίνακας, ζωγραφισμένος το 1602 με λάδι σε καμβά, σε διαστάσεις 197 × 142 εκ., φυλάσσεται στο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης. Στο κέντρο του ενδιαφέροντός του βρίσκεται η σχέση της ειρηνικής ζωής με την καλλιτεχνική δημιουργία και την ευημερία, διατυπωμένη μέσα από γυναικείες προσωποποιήσεις.

Οι μορφές και η οργάνωση της παράστασης

Στο κέντρο της σύνθεσης δεσπόζει η Ειρήνη, καθισμένη με τον κορμό στραμμένο προς τον θεατή και τα γόνατα στραμμένα προς τα αριστερά, ενώ το κεφάλι γέρνει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το ανοιχτόχρωμο σώμα της, που προβάλλεται επάνω στα σκοτεινά ενδύματα της μορφής πίσω της, συγκεντρώνει τον φωτισμό. Ένα λεπτό, διάφανο ύφασμα κατεβαίνει χαμηλά στους μηρούς και συνεχίζεται σε πτυχώσεις ανάμεσα στα σώματα, αφήνοντας να διαβάζεται η καμπύλη της καθιστής στάσης.

Πίσω από την Ειρήνη εμφανίζεται η προσωποποίηση των Τεχνών και της επιστημονικής γνώσης. Στα αριστερά της παράστασης διακρίνεται η σφαίρα με τους μεταλλικούς δακτυλίους, όργανο συνδεδεμένο με την αστρονομία, ενώ χαμηλότερα συγκεντρώνονται εργαλεία της ζωγραφικής και άλλα αντικείμενα. Η Ming-Ling Tsai, στη μελέτη της, συνδέει την παρουσία της αστρονομικής σφαίρας μαζί με την παλέτα και το γλυπτό με την επιδίωξη αναγνωρίσεως της ζωγραφικής και της γλυπτικής ως δραστηριοτήτων ισότιμων προς τις ελευθέριες τέχνες, δηλαδή τους κλάδους της λόγιας παιδείας.

Χαμηλότερα, με την πλάτη στραμμένη στον θεατή, η Αφθονία κρατά χρυσό κύπελλο και ανασηκώνει το πρόσωπο προς την Ειρήνη. Το καστανόχρυσο ύφασμα που περιβάλλει το σώμα της απλώνεται στη δεξιά γωνία, κοντά στο κέρας με τους καρπούς. Με τη θέση αυτή η μορφή εισάγει ένα δεύτερο επίπεδο θέασης μέσα στον πίνακα: ο θεατής αντικρίζει την Ειρήνη και συγχρόνως παρακολουθεί μια άλλη μορφή που στρέφεται προς αυτήν, από μικρή απόσταση.

Ο χώρος μένει στενός. Πάνω από τα κεφάλια, το παραπέτασμα αναδιπλώνεται σε μεγάλες καμπύλες, αφήνοντας ανάμεσα στις πτυχώσεις του ένα περιορισμένο άνοιγμα με ουρανό και φυλλώματα.

Η ειρήνη και η θέση των τεχνών

Στη βάση της παράστασης, ανάμεσα στα πόδια και στα υφάσματα, έχουν συγκεντρωθεί στρατιωτικά εξαρτήματα. Η χαμηλή τους θέση, σε σχέση με το υψωμένο κλαδί, επιτρέπει να διαβαστεί η σύνθεση ως επικράτηση μιας κατάστασης μέσα στην οποία μπορούν να αναπτυχθούν οι τέχνες. Η Tsai συσχετίζει τον παραμερισμένο οπλισμό με την εικονογραφική παράδοση της Αφροδίτης και του Άρη και επισημαίνει την αυτοκρατορική διάσταση του θέματος. Η ερμηνεία αυτή εντάσσει τον πίνακα στο περιβάλλον του Ροδόλφου Β΄, στην αυλή του οποίου δραστηριοποιήθηκε ο ζωγράφος.

Στην ίδια την εικόνα, ωστόσο, η σχέση των εννοιών αναπτύσσεται κυρίως μέσα από την επαφή των σωμάτων. Η πίσω μορφή πλησιάζει την Ειρήνη, το χέρι της ακουμπά στον ώμο, ενώ η Αφθονία στρέφεται από το προσκήνιο προς την κοινή τους συνάντηση. Ανάμεσα στις αφηρημένες σημασίες των εμβλημάτων παρεμβάλλονται έτσι χειρονομίες οικειότητας, με τη βραδεία κίνηση των κεφαλιών και τα βλέμματα να συγκρατούν την παράσταση σε έναν περιορισμένο κύκλο.

Η μανιεριστική μορφή και μια συγγενική σύνθεση

Η επιμήκυνση του κορμού, η μικρή κεφαλή και η εκλεπτυσμένη άρθρωση των δακτύλων προσδίδουν στην Ειρήνη την επιτηδευμένη κομψότητα που χαρακτηρίζει τον μανιερισμό. Ο όρος περιγράφει εδώ μια επεξεργασία της ανθρώπινης μορφής με τονισμένες αναλογίες και σύνθετες στάσεις, όπως φαίνεται ιδιαίτερα στη μετατόπιση ανάμεσα στη λεκάνη και στους ώμους. Στις φωτισμένες επιφάνειες του σώματος αντιστοιχούν βαθιές σκιές, ενώ το κόκκινο του παραπετάσματος επανέρχεται στα ενδύματα πίσω από τις μορφές.

Τη συγκεκριμένη συνθετική διάταξη αξιοποίησε ο Aachen και σε διαφορετικό θέμα. Ο κατάλογος Λίχτενσταϊν συσχετίζει τη Διάνα και τις νύμφες της σε ανάπαυση μετά το κυνήγι, έργο περίπου του 1602, με την υπογεγραμμένη και χρονολογημένη Αλληγορία του Ερμιτάζ, επισημαίνοντας τη στενή ομοιότητα της σύνθεσης. Στο κυνηγετικό θέμα τα γνωρίσματα των μορφών μεταβάλλονται, με τη λόγχη και τα ζώα να καθορίζουν την ταυτότητα της Διάνας, ενώ διατηρείται η χαρακτηριστική, επιμηκυμένη γυναικεία μορφή.

Η σύγκριση δείχνει πόσο ουσιαστικά λειτουργούν τα αντικείμενα στην ανάγνωση του πίνακα του Ερμιτάζ. Η στάση του σώματος μπορούσε να επανέλθει σε άλλη αφήγηση. Εδώ, το κλαδί που φθάνει ψηλά μπροστά στην κουρτίνα και η σφαίρα που διαγράφεται χαμηλότερα, στην αριστερή πλευρά, προσδιορίζουν το περιεχόμενο της συνάντησης.

Πηγές και Βιβλιογραφία

• LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna. Diana and her Nymphs Resting after the Hunt. Ηλεκτρονικός κατάλογος συλλογής, αρ. ευρετηρίου GE 2418.
• Tsai, Ming-Ling (2021). «Hans von Aachen’s Allegorical Representations of the Arts, and His Newly Identified Painting Allegory of the Arts». EURAMERICA, 51(1), 1–60. DOI: 10.7015/JEAS.202103_51(1).0001.