Hans von Aachen: Αλληγορία της Δικαιοσύνης

Με το ξίφος στραμμένο προς τις πεσμένες μορφές και τον ζυγό υψωμένο πλάι στον κίονα, η Δικαιοσύνη δεσπόζει στην Αλληγορία του Hans von Aachen, έργο του 1598 που φυλάσσεται στην Alte Pinakothek του Μονάχου. Ζωγραφισμένη με λάδι σε χαλκό, σε διαστάσεις 56 × 47 εκ., η σύνθεση καταχωρίζεται στον κατάλογο του μουσείου ως Αλληγορία της νίκης της Δικαιοσύνης, με αριθμό ευρετηρίου 1611. Η γυμνή Αλήθεια, καθισμένη δίπλα της, απλώνει το χέρι προς την προστάτιδά της, ενώ χαμηλότερα, ανάμεσα στα σώματα των ηττημένων, προβάλλει ένα λιοντάρι.

Η Αλληγορία της Δικαιοσύνης και η κίνηση των μορφών

Στο δεξιό μέρος του πίνακα συγκεντρώνεται ο κύριος όγκος της παράστασης, με τις δύο γυναικείες μορφές να συνδέονται μέσα από αντίρροπες κινήσεις: η Δικαιοσύνη σκύβει προς τα κάτω, ακολουθώντας με το βλέμμα την κατεύθυνση του ξίφους, ενώ η Αλήθεια, γυρίζοντας τον κορμό της, απλώνει το χέρι προς το στήθος της Δικαιοσύνης. Η επαφή αυτή συγκρατεί οπτικά τις μορφές κοντά, παρά το άνοιγμα του υψωμένου βραχίονα και την πλατιά ανάπτυξη των ενδυμάτων προς την άκρη του πίνακα.

Τη λοξή κίνηση του ξίφους συνεχίζουν, χαμηλότερα, οι κλίσεις των σωμάτων. Ένας άνδρας έχει ανατραπεί στα σκαλοπάτια του πρώτου επιπέδου, με το κεφάλι γυρισμένο προς τα επάνω και τα χέρια ανοιγμένα, ενώ στην κάτω αριστερή άκρη διακρίνεται μια μάσκα. Οι επικαλύψεις δυσκολεύουν την άμεση ανάγνωση των περιγραμμάτων, καθώς το κόκκινο ύφασμα κατεβαίνει πίσω από το λιοντάρι.

Η Αλήθεια παρουσιάζεται κυρίως από την πλάτη. Στον φωτισμένο κορμό της, που στρέφεται χωρίς να χάνει τη συνέχεια του περιγράμματος, αντιπαρατίθεται η βαθιά σκιά του γαλάζιου υφάσματος. Το πρόσωπο, μικρότερο και μερικώς γυρισμένο προς τον θεατή, βρίσκεται κοντά στην κεφαλή της Δικαιοσύνης, αλλά το βλέμμα του θεατή επιστρέφει στην έκταση της πλάτης και στα λυγισμένα πόδια, εκεί όπου το σώμα πλησιάζει την άκρη του καθίσματος.

Αριστερά ανοίγεται το τοπίο, με μικρές γυναικείες μορφές μπροστά σε ερειπωμένα κτίσματα και με τον ορίζοντα να υποχωρεί κάτω από εκτεταμένα σύννεφα. Η απόσταση αποδίδεται με την εξασθένηση των χρωμάτων και την απλούστευση των σχημάτων, ενώ στο πρώτο επίπεδο η χαίτη του λιονταριού διατηρεί πυκνή, σχεδόν συμπαγή παρουσία.

Η Αλήθεια και ο μετριασμός της αυστηρότητας

Η προσωποποίηση, δηλαδή η απόδοση μιας αφηρημένης έννοιας με ανθρώπινη μορφή, επιτρέπει στον ζωγράφο να αναπτύξει μια σκηνή πολιτικού και ηθικού περιεχομένου μέσα από σωματικές σχέσεις. Ο ζυγός και το ξίφος προσδιορίζουν τη Δικαιοσύνη, της οποίας η δράση συνδέεται, σύμφωνα με την ερμηνεία του μουσείου, με την επικράτηση της καλής διακυβέρνησης απέναντι στην απάτη και στην κακία.

Στη μελέτη της Bubryák καταγράφεται και η ανάγνωση της γυμνής Αλήθειας ως μορφής που κατευνάζει τη Δικαιοσύνη, εισάγοντας την επιείκεια στην άσκηση της εξουσίας. Το λιοντάρι έχει ερμηνευθεί ως δύναμη του ηγεμόνα και ως πιθανός εραλδικός υπαινιγμός στους Βίττελσμπαχ. Στο βάθος, η μελετήτρια αναγνωρίζει την Αφθονία και την Ειρήνη, μαζί με την Ομόνοια.

Με αυτή την ερμηνεία, η χειρονομία ανάμεσα στις δύο πρωταγωνίστριες αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Ο ζωγράφος τοποθετεί την επαφή τους κοντά στο κέντρο της ανώτερης ομάδας, ανάμεσα στην κατακόρυφη ανάπτυξη του ζυγού και στην απότομη κάθοδο της λεπίδας. Η ένταση παραμένει στο κάτω μέρος, όπου τα σώματα συμπιέζονται, ενώ επάνω η κίνηση ανακόπτεται για λίγο στην παλάμη της Αλήθειας.

Η αυλή του Ροδόλφου Β΄ και η πιθανή παραγγελία

Γεννημένος στην Κολωνία, ο Hans von Aachen είχε εργαστεί στην Ιταλία και στη Βαυαρία πριν εγκατασταθεί στην Πράγα, όπου, σύμφωνα με τη National Gallery, από το 1596 υπηρετούσε τον Ροδόλφο Β΄ ως ζωγράφος και σύμβουλος για την απόκτηση έργων τέχνης. Η διαδρομή αυτή τον έφερε σε άμεση επαφή με την καλλιτεχνική παραγωγή και τις συλλεκτικές επιδιώξεις διαφορετικών αυλών της ευρωπαϊκής Αναγέννησης.

Στην Αλληγορία η επιμήκυνση των σωμάτων και οι σύνθετες περιστροφές τους δίνουν συγκεκριμένο περιεχόμενο στον χαρακτηρισμό της ζωγραφικής ως μανιεριστικής. Η Αλήθεια στρέφεται προς τη Δικαιοσύνη, διατηρώντας τα πόδια σε διαφορετική κατεύθυνση, και τα υφάσματα ανοίγονται σε πτυχές που διευρύνουν τις χειρονομίες. Στο κόκκινο ένδυμα, ιδίως γύρω από τον υψωμένο βραχίονα, οι ανοιχτές ρόδινες επιφάνειες γειτονεύουν με βαθιές σκιές, δίνοντας στις αναδιπλώσεις μεγαλύτερη οξύτητα.

Πιθανό δώρο του Ροδόλφου Β΄ προς τον νεαρό δούκα Μαξιμιλιανό Α΄ της Βαυαρίας θεωρεί το έργο η Alte Pinakothek. Η υπόθεση συνδέεται με την ερμηνεία του ως «κατόπτρου ηγεμόνος», μιας ζωγραφικής διατύπωσης των αρετών που οφείλει να ασκεί ο κυβερνήτης. Ωστόσο, η Bubryák επισημαίνει ότι η δωρεά δεν αποδεικνύεται από γραπτή πηγή και ότι η παρουσία του πίνακα στο Μόναχο δεν τεκμηριώνεται κατά τη διάρκεια της ζωής του Μαξιμιλιανού. Ασφαλής καταγραφή του υπάρχει σε απογραφή του 1748, όπου περιγράφεται ως παράσταση της Ειρήνης και της Δικαιοσύνης.

Πηγές και Βιβλιογραφία

• Bayerische Staatsgemäldesammlungen. Allegorie des Sieges der Gerechtigkeit. Alte Pinakothek, ηλεκτρονικός κατάλογος, αρ. ευρ. 1611.
• Bubryák, Orsolya (2022). «Hans von Aachens Werke in Augsburger Sammlungen». Studia Rudolphina, 21–22, ιδίως σ. 37–42.
• National Gallery. Hans von Aachen. Ηλεκτρονικό βιογραφικό σημείωμα.