
Η Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη, το γεγονός που εορτάζεται στα Θεοφάνια της 6ης Ιανουαρίου, είναι ζωγραφισμένη στη σελίδα 299 του κώδικα Vat. gr. 1613 της Βατικανής Βιβλιοθήκης. Η μικρογραφία βρίσκεται στο κάτω μισό της σελίδας, κάτω από ένα σύντομο κείμενο που αφηγείται το γεγονός της ημέρας. Ο κώδικας είναι γνωστός ως Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄. Πρόκειται για εικονογραφημένο συναξάριο του πρώτου μισού του εκκλησιαστικού έτους, από τον Σεπτέμβριο ως τον Φεβρουάριο, με 430 μικρογραφίες, και ο έμμετρος πρόλογός του το συνδέει με τον αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄ (976–1025). Στον καθένα από τους οκτώ ζωγράφους αποδίδεται συγκεκριμένο σύνολο μικρογραφιών. Τη σκηνή της Βάπτισης η Ann Powell, στη διατριβή της στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου το 1963, την αποδίδει στον ζωγράφο Γεώργιο. Η Anna Zacharova πρότεινε αργότερα την απόδοσή της στον Συμεών.
Ο Χριστός μέσα στο ρεύμα και ο ουρανός που ανοίγει
Στο κέντρο της σύνθεσης ο Χριστός στέκεται όρθιος, μετωπικός και γυμνός, μέσα στον Ιορδάνη, που τον σκεπάζει ως το στήθος. Το νερό, βαθύ κυανό, διατρέχεται από πυκνές, κοντές λευκές πινελιές που αποδίδουν την κίνησή του. Το σώμα όμως δεν το κρύβει. Το χρώμα του ποταμού φαίνεται σαν διάφανο στρώμα πάνω στον κορμό και τα σκέλη, έτσι ώστε τα πόδια και τα χέρια να διαγράφονται κάτω από την επιφάνεια. Τα μαλλιά είναι μακριά και το γένι κοντό, ενώ στο φωτοστέφανο διακρίνονται οι κεραίες του σταυρού. Το δεξί του χέρι, στα αριστερά για τον θεατή, κατεβαίνει λοξά, με τα δάχτυλα ανοιχτά προς τα κάτω. Το αριστερό κατεβαίνει κοντά στο σώμα, ελαφρά λυγισμένο στον αγκώνα.
Ψηλά, ένα τμήμα κύκλου σε διαβαθμίσεις του γαλάζιου ακουμπά στην επάνω κόκκινη γραμμή του πλαισίου της μικρογραφίας. Από αυτό προβάλλει ένα χέρι με σκούρο περιμάνικο στον καρπό, με τα δάχτυλα στραμμένα προς τα κάτω. Από τα δάχτυλα ξεκινά μια ανοιχτόχρωμη λωρίδα φωτός, η οποία κατεβαίνει κάθετα ως το φωτοστέφανο του Χριστού και περικλείει, λίγο κάτω από το χέρι, ένα λευκό περιστέρι με ανοιγμένες φτερούγες και μικρό φωτοστέφανο. Η καταγραφή της σελίδας στο Index of Medieval Art του Πανεπιστημίου Princeton περιγράφει την ίδια διάταξη. Το Άγιο Πνεύμα κατέρχεται μέσα σε ακτίνες από το χέρι του Θεού, που προβάλλει από το τόξο του ουρανού. Πάνω σε αυτόν τον κάθετο άξονα, στο ύψος του φωτοστεφάνου, η δέσμη του φωτός συναντά το χέρι του Προδρόμου.
Ο Πρόδρομος και οι μάρτυρες της αριστερής όχθης
Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος στέκεται στην αριστερή όχθη, πάνω σε μια προεξοχή του βράχου. Έχει το ένα σκέλος λυγισμένο ψηλότερα και σκύβει με όλο το σώμα προς τα εμπρός, για να ακουμπήσει το δεξί του χέρι στο κεφάλι του Χριστού. Τον βλέπουμε σχεδόν σε κατατομή, με μακριά, ανακατεμένα μαλλιά, πυκνή γενειάδα και φωτοστέφανο. Φορεί σανδάλια και καστανό ιμάτιο σε σκούρους τόνους, με πολλές και βαθιά σκιασμένες πτυχές που ακολουθούν το λύγισμα του γονάτου. Με το άλλο χέρι μαζεύει ένα μέρος του ενδύματος στο ύψος του μηρού. Στη μορφή συνυπάρχουν η ορμή του βήματος προς το νερό και η προσοχή μιας κίνησης που γίνεται σε στενό πάτημα.
Πιο πίσω, στην άκρη της σύνθεσης, στέκονται δύο ηλικιωμένοι άνδρες με λευκά μαλλιά και γένια και με σανδάλια. Ο πρώτος φορεί λευκό ιμάτιο πάνω από γαλάζιο χιτώνα και συγκρατεί μπροστά του μια πτυχή του ιματίου. Ο δεύτερος είναι τυλιγμένος σε ιμάτιο στο χρώμα της ώχρας. Τα πρόσωπά τους είναι σοβαρά, του πρώτου σχεδόν αυστηρό, και οι δύο παρακολουθούν τη σκηνή. Το Index of Medieval Art τους χαρακτηρίζει μαθητές, ενώ η Powell κάνει λόγο για δύο αποστόλους. Η Zacharova τους ταυτίζει με τον Πέτρο και τον Ανδρέα.
Οι άγγελοι και τα ενδύματα
Στην απέναντι όχθη, που ανεβαίνει απότομα προς ένα κοκκινωπό βουνό, στέκονται δύο άγγελοι με φωτοστέφανα και λευκή ταινία στα μαλλιά. Ο μπροστινός φορεί λευκό ιμάτιο και σκύβει ελαφρά το κεφάλι προς τον Χριστό. Κρατά ένα διπλωμένο γαλάζιο ένδυμα με ρίγες, που σκεπάζει τα χέρια του. Ο δεύτερος, πιο ψηλά και πιο πίσω, έχει το πρόσωπο στραμμένο προς τον θεατή και βαστά ένα σκουρόχρωμο ύφασμα με λευκές ταινίες, το οποίο κρέμεται πάνω από τον βράχο. Πίσω τους απλώνονται φτερούγες σε γκριζοκάστανους τόνους. Μία ανοίγει ψηλά, μπροστά στο κοκκινωπό βουνό, και μια άλλη κατεβαίνει ως κοντά στο έδαφος. Την ίδια διάταξη, με τον Πρόδρομο και τους δύο άνδρες στα αριστερά και τους δύο αγγέλους με τα ενδύματα στα δεξιά, καταγράφει το Index of Medieval Art. Η Powell επισημαίνει ότι το ίδιο σχήμα, με τους αγγέλους στη μία όχθη και τους αποστόλους στην άλλη, εμφανίζεται ήδη σε ζωγραφιστό κάλυμμα λειψανοθήκης του 6ου αιώνα από το Λατερανό, καθώς και στα ψηφιδωτά του Δαφνίου.
Ο σταυρός μέσα στον Ιορδάνη και το τοπίο
Χαμηλά δεξιά, στο σημείο όπου το νερό συναντά την πέτρινη προεξοχή κάτω από τα πόδια των αγγέλων, υψώνεται ένας μικρός λευκός κίονας με σταυρό στην κορυφή. Το Index of Medieval Art τον καταγράφει ως κίονα που φέρει σταυρό μέσα στον Ιορδάνη. Παρόμοιο κίονα σημειώνει και σε μια άλλη Βάπτιση, στον κώδικα Vat. gr. 1156 (φ. 290v), όπου όμως ο Πρόδρομος στέκεται στη δεξιά όχθη και τα ενδύματα τα κρατούν τρεις άγγελοι χωρίς φτερούγες, στην αριστερή.
Η Powell συνδέει το μοτίβο με τις περιγραφές του τόπου της Βάπτισης από προσκυνητές του 6ου αιώνα. Ο Θεοδόσιος (περί το 530) αναφέρει σιδερένιο σταυρό πάνω σε μαρμάρινο κίονα, ενώ ο ανώνυμος προσκυνητής από την Πλακεντία (περί το 570) μνημονεύει ξύλινο σταυρό στημένο μέσα στο νερό. Η Powell εντοπίζει τα παλαιότερα παραδείγματα του σταυρού σε παραστάσεις της Βάπτισης στον 10ο αιώνα και σημειώνει ότι το μοτίβο γίνεται συνηθισμένο τον 11ο, όπως στον Όσιο Λουκά. Στο Δαφνί τον Ιορδάνη τον προσωποποιεί ένας θεός-ποταμός. Κατά την ερμηνεία της, στη μικρογραφία του Μηνολογίου τη θέση του κλασικού αυτού μοτίβου πήρε ένα τοπογραφικό στοιχείο.
Το τοπίο είναι λιτό. Δύο βραχώδεις κορυφές υψώνονται πάνω από τις όχθες και διαγράφονται καθαρά πάνω στο χρυσό βάθος. Η αριστερή, γκριζογάλανη, μένει πίσω από τους δύο άνδρες. Η δεξιά, μεγαλύτερη και κοκκινωπή, αγκαλιάζει τους αγγέλους. Στην κάτω δεξιά γωνία φυτρώνει ένας μικρός θάμνος. Λεπτή κόκκινη γραμμή ορίζει το εσωτερικό πλαίσιο της μικρογραφίας. Ανάμεσα στις όχθες ο ποταμός σχηματίζει μια μεγάλη γαλάζια επιφάνεια, που φτάνει από το στήθος του Χριστού ως το κάτω άκρο της εικόνας.
Η σελίδα 299 και το κείμενό της
Στις σελίδες του συναξαρίου η μικρογραφία καταλαμβάνει περίπου το μισό ύψος και το κείμενο το άλλο μισό. Η μελέτη του D’Aiuto περιγράφει τη χάραξη των σελίδων σε 32 γραμμές, 16 για το κείμενο και 16 για την εικόνα. Αναγνωρίζει επίσης ένα και μοναδικό χέρι γραφέα, που έγραψε σε μία στήλη με κομψή και πολύ κανονική μικρογράμματη γραφή. Η γραφή αυτή συνήθως κατατάσσεται στην «Perlschrift», τη στρογγυλή «μαργαριταρένια» γραφή, όρο για τον οποίο ο D’Aiuto εκφράζει επιφυλάξεις. Στη σελίδα 299 το κείμενο προηγείται και η εικόνα ακολουθεί. Η επικεφαλίδα είναι γραμμένη σε αλεξανδρινή μεγαλογράμματη γραφή και η πρώτη περίοδος αρχίζει με ένα μεγάλο διακοσμημένο αρχικό Β, που προεξέχει στο αριστερό περιθώριο. Ολόκληρη η σελίδα μπορεί να μελετηθεί στο ψηφιακό αντίγραφο της Βατικανής Βιβλιοθήκης.
Η επικεφαλίδα διαβάζεται «Μηνὶ τῷ αὐτῷ ϛ΄. Ἡ βάπτισις τοῦ Κ(υρίο)υ ἡμῶν Ἰ(ησο)ῦ Χ(ριστο)ῦ». Το κείμενο αρχίζει «Βουλόμενος ὁ Κ(ύριο)ς ἡμῶν καὶ Θ(εὸ)ς πληρῶσαι πᾶσαν δικαιοσύνην…». Η φράση απηχεί τα λόγια του Χριστού προς τον Ιωάννη στο κατά Ματθαίον (3, 15).
Απόδοση στη νέα ελληνική
Η απόδοση αφορά μόνο την επικεφαλίδα και την αρχή της πρώτης περιόδου, όπως μεταγράφονται παραπάνω. «Την έκτη ημέρα του ίδιου μήνα. Η Βάπτιση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού». «Θέλοντας ο Κύριος και Θεός μας να εκπληρώσει κάθε δικαιοσύνη…»
Οι ζωγράφοι και το ζήτημα της χρονολόγησης
Δίπλα στις μικρογραφίες, ο γραφέας έχει σημειώσει στα περιθώρια με μεγαλογράμματη γραφή τα ονόματα των οκτώ ζωγράφων ή την ένδειξη «τοῦ αὐτοῦ». Οι σημειώσεις είναι όλες γραμμένες από το ίδιο χέρι. Ο D’Aiuto, ακολουθώντας τη μελέτη του Ihor Ševčenko του 1962 για τους μικρογράφους του κώδικα, θεωρεί τον Παντολέοντα επικεφαλής της ομάδας. Ανάμεσα στους υπόλοιπους αναφέρει τον Μιχαήλ των Βλαχερνών και τον Μιχαήλ τον Νεότερο.
Στο περιθώριο της σελίδας 299 διαβάζεται «τοῦ αὐτοῦ», ένδειξη που παραπέμπει στο όνομα του Γεωργίου στη σελίδα 296. Στον Γεώργιο αποδίδει τη Βάπτιση η Powell. Η Zacharova, εξετάζοντας τη διάταξη των φύλλων και την τεχνοτροπία της μικρογραφίας, την αποδίδει στον Συμεών. Ανάμεσα στα στοιχεία που επικαλείται είναι ο τρόπος με τον οποίο αποδίδονται τα πρόσωπα και οι λοξές λευκές πινελιές στα νερά του Ιορδάνη.
Η χρονολόγηση συζητείται ακόμη. Στην ψηφιακή του καταγραφή, η Βατικανή Βιβλιοθήκη τοποθετεί τον κώδικα στα τέλη του 10ου αιώνα. Η Powell δέχεται εκτέλεση ανάμεσα στο 979 και το 989, ακολουθώντας τη Sirarpie Der Nersessian. Η Der Nersessian στηρίχθηκε στην ταύτιση ενός στυλίτη της σελίδας 238 με τον Όσιο Λουκά τον Στυλίτη, που κατά τη χρονολόγησή της πέθανε το 979, και στην απουσία του σεισμού του 989 από το εορτολόγιο. Ο Ševčenko, όπως συνοψίζει ο D’Aiuto, πρότεινε το διάστημα 1001–1016, με βάση μια μνεία του ζωγράφου Παντολέοντα στον Βίο του Οσίου Αθανασίου του Αθωνίτη. Ο ίδιος ο D’Aiuto τοποθετεί τον κώδικα ακόμη αργότερα. Τον συνδέει με το Ψαλτήριο του Βασιλείου Β΄ στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας, που γράφτηκε από τον ίδιο γραφέα. Τοποθετεί πιθανότατα τα δύο χειρόγραφα στη δεύτερη δεκαετία ή στις αρχές της τρίτης δεκαετίας του 11ου αιώνα, εφόσον ευσταθεί η σύνδεση του Ψαλτηρίου με τη νίκη στο Κλειδί (1014) ή με τη θριαμβευτική είσοδο του Βασιλείου Β΄ στην Αχρίδα (1018). Οι προτεινόμενες χρονολογήσεις για τη μικρογραφία της Βάπτισης εκτείνονται έτσι από τις τελευταίες δεκαετίες του 10ου αιώνα ως τις τελευταίες χρονιές της βασιλείας του Βασιλείου Β΄.
Πηγές και Βιβλιογραφία
Biblioteca Apostolica Vaticana. Vat. gr. 1613, Menologium Basilii II (ψηφιακό αντίγραφο). DigiVatLib.
Index of Medieval Art, Princeton University. Calendar: January 6.
Zacharova, A. (2008). «Los ocho artistas del Menologio de Basilio II». Στο F. D’Aiuto (επιμ.), El «Menologio de Basilio II», Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. gr. 1613. Libro de estudios con ocasión de la edición facsímil (σ. 131–195).
Παραπομπή
Πώς να παραπέμψετε σε αυτό το άρθρο
Pafilis, T. M. «Τα Θεοφάνια στο Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 20 Νοεμβρίου 2026. https://www.elpedia.gr/theofania-minologio-vasileiou-v/.
Pafilis, T. M. (2026, 20 Νοεμβρίου). Τα Θεοφάνια στο Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄. Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. https://www.elpedia.gr/theofania-minologio-vasileiou-v/
Pafilis, T. M. «Τα Θεοφάνια στο Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 20 Νοεμβρίου 2026, https://www.elpedia.gr/theofania-minologio-vasileiou-v/. Πρόσβαση .
Pafilis, T. M. (2026) «Τα Θεοφάνια στο Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄», Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 20 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στο: https://www.elpedia.gr/theofania-minologio-vasileiou-v/ (Πρόσβαση: ).





