
Selanik’teki Havariler Kilisesi’nin batı beşik tonozunun kuzey yarısında, Yunanca Vaioforos olarak anılan sahne, yani İsa Mesih’in Kudüs’e Girişi mozaiği korunmuştur. Karşısında, güney yarıda, Başkalaşım sahnesi yer alır. Tasvir, Konstantinopolis Patriği I. Nifon’a atfedilen süslemenin parçasıdır ve geleneksel olarak onun patrikliği yıllarına (1310–1314) tarihlendirilir. Kilisenin ahşap öğeleri üzerinde yapılan dendrokronoloji çalışması ise yapının inşası için daha geç bir tarih önerisine, 1329 civarına ya da biraz sonrasına da yol açmıştır. On İki Büyük Bayram’ı konu alan Dodekaorton döngüsünün diğer sahneleriyle birlikte Kudüs’e Giriş, naosun üst bölgesi için tasarlanmıştı; sütun başlık yastıkları hizasında uzanan taş silmenin üstüne. Sussex Üniversitesi’nin Mosaic veri tabanı bu sahneleri haç kollarının tonozlarında, kemerlerde ve batı duvarında kaydeder.
Altın zemin neredeyse bütünüyle sökülmüştür; yerinde bugün, büyük bölümü daha yakın tarihli bir koruma çalışmasının sıvasıyla örtülü aşı-kahverengi bir yüzey uzanır. Bu yüzeyin üzerinde figürler, kayalar ve yapılar mozaik taşlarını adacıklar gibi korur; bozulmanın kemirdiği yerlerde kenarları düzensizdir. İsa’nın haresi bile, altınından yoksun kalınca, başın çevresinde ancak daha koyu bir disk olarak seçilir.
Dağlık bir manzarada iki olay
Konuyu düzenlerken mozaik ustası, Palaiologos dönemi tasvirlerinde de süren daha eski Bizans örneklerini izledi. Bizans ikonografisinin bu sahne için yerleştirdiği iki grubu korudu. Birincisi, kente doğru ilerleyen İsa ve beraberindekilerdir; ikincisi ise onu karşılamaya çıkan kalabalık. Şemayı ise kendi buluşuyla yeniden işledi. Koyu bir çizgiyle çevrelenmiş eğik bir arazi yükseltisi, hayvanın ayaklarından tasvirin ortasına kadar yükselir ve manzarayı iki bölüme ayırır. Böylece iki grup, aynı dağlık alanın farklı seviyelerinde durur.
Solda, yukarıda, sırtları beyaz ışık vurgularıyla belirlenmiş kayalık bir doruk olan Zeytin Dağı yükselir. Dağın ucunda, daha aşağıda, düz saçaklı bir yapı Beytfaci’yi belirtiyor olabilir; Müjdeci Matta (21, 1) ve Müjdeci Markos (11, 1) girişten hemen önce bu yeri anar. Sağda, kompozisyonun neredeyse bütün yüksekliği boyunca Kudüs uzanır. Kuleli ve kemerli açıklıklı surlar, kırmızı kiremitli çatılar, üst üste yığılan tonozlu kütleler ve cephelerini ve yanlarını aynı anda gösteren yapılar kenti oluşturur. Kentin ortasında kasnaklı ve nervürlü kubbeli dairesel bir yapı hâkimdir. Mimarinin beyaz, gri ve aşı tonlarındaki açık renkli taşları, kompozisyonun sağ üst kısmına ışık taşır.
İsa Mesih ve beraberindekiler
İsa Mesih hayvanın üzerinde yan oturmuştur. Gövdesi izleyiciye, bakışı ise sağa, kente dönüktür. Dizlerinin üzerine ağır kıvrımlarla dökülen koyu mavi bir himation giyer. Sol eliyle uyluklarına dayalı kapalı bir tomar tutar. İzleyicinin solunda kalan sağ eli, parmakları aşağıya eğik biçimde yana uzanır. Neredeyse beyaza varan açık gri renkteki hayvan, başını ön bacaklarının arasına eğmiş hâlde, sola ve aşağıya inen yola sapar. Modelajında özel bir özen göze çarpar: taş dizileri bacaklardaki ve sağrıdaki kasların kıvrımlarını izler, tüyler üzerindeki ışık ise grinin üstünde kırılan beyaz çizgilerle verilir.
Hayvanın üstünde ve İsa’nın yanında bir erkek grubu sıklaşır. Bu grup öğrencilere karşılık gelir. Matta’ya göre (21, 6–7) içlerinden ikisi eşekle sıpasını getirip üzerlerine giysilerini koymuştu. Önde, altın yansımalı aşı renkli bir himationa sıkıca sarınmış Petrus durur. Başı eğik, elleri önünde birleşmiştir. Yanında açık renk giysili daha genç bir figür elini yüzüne yaklaştırır. Arkalarında sakallı adamlar belirir; biri mavi kıvrımlarla gölgelendirilmiş açık renk bir himation giyer. Başlar birbirinin üstüne biner, öyle ki arkadaki bazı yüzlerin yalnızca üst kısmı seçilebilir.
Kent kapısındaki kalabalık
İbranilerin kalabalığı sağdaki kemerli kapıdan çıkar. En önde, yeşilimsi mavi bir himationa sarınmış, gövdesi öne eğik, gri sakallı yaşlı bir adam ilerler. Bir elini avucu yukarı dönük biçimde İsa’ya doğru uzatır. Arkasında kırmızımsı himationlu bir adam durur; onun yanında koyu kahverengi giysili bir başkası ince yeşil bir dal tutar. Geride başlar çoğalır, sakallılar arasında sakalsız genç yüzler belirir ve sonunda grup kapının açıklığında kaybolur. Başlarının üstünde ince yeşil saplar görülür. Bayrama adını veren, Yunanca vaia denen bu dallardır. Yuhanna (12, 13), onların “hurma dalları alarak O’nu karşılamaya çıktıklarını” yazar.
Yoldaki ve ağaçtaki çocuklar
İki grubun arasında, öğrencilerin başlarının üstünde, koyu yapraklı bir ağaç yükselir. Yapraklar yer yer, aralarında boşluklar bulunan sık kümeler hâlinde korunmuştur. Dallarında iki çocuk seçilir; biri daha yukarıda, öbürü bir dal boyunca neredeyse yatay biçimde eğilmiş. Üçüncüsü, daha aşağıda, elini yapraklara uzatır. Aşağıda yol, sık dizilmiş gri ve beyaz taşlardan oluşan açık renkli bir şerit gibi sol alt köşeye doğru eğimle iner. Üzerinde iki çocuk eğilmiş, biri aşı sarısı, öbürü kırmızımsı iki kumaş serer. Biraz yukarıda ince yeşil dalların yanında üçüncü bir çocuk görünür. Matta, “halkın çoğunun giysilerini yola serdiğini, kimilerinin de ağaçlardan dal kestiğini” yazar (21, 8). Mozaikte bu eylemleri çocuklar gerçekleştirir. Müjdeci, anlatısının biraz ilerisinde tapınakta “Davut Oğlu’na hozana!” diye bağıran çocuklardan söz eder (21, 15).
Tasvirin bu alt bölümüne kış geçtikten sonra kubbe pencerelerinden gün ışığı ulaşır. Ioannis Iliadis, kilisenin aydınlatması üzerine incelemesinde şu olayı anlatır. Sabah saat dokuz sularında ışık demetleri önce kubbe kasnağının batı iç yüzüne, ardından kuzeybatı pandantifine düşer. Birkaç dakika sonra batı tonozunun kuzey yarısına geçer ve Kudüs’e Giriş’in alt kısmını tarar. Yazın, sabah 6.50 sularında, demetler önce Müjdeci Markos’u aydınlatır. Güneş yükseldikçe ışık tonozun güney yarısına kayar ve Başkalaşım sahnesinin alt kısmındaki üç öğrenciyi aydınlatır.
Yitirilen altın ve mozaik ustaları
Mozaik süslemenin yarım kaldığı anlaşılıyor. İşlerin durması, Nifon’un patrik tahtından uzaklaştırılmasıyla ilişkilendirilmiştir. Apsis yarım kubbesi süslemesiz kalmış görünür; bema ise kilisenin ikinci kurucusu başrahip Pavlos’a atfedilen duvar resimlerini korur. Kilise 1520 ile 1530 arasında camiye dönüştürüldüğünde tasvirler sıvayla örtüldü; altın zemin o sırada zaten neredeyse tamamen sökülmüştü. Maria Yakovleva, figürlü sahneler özenle korunduğu için altını büyük olasılıkla Hristiyanların söktüğü görüşünü aktarır. Mozaikleri 1952’de Fotis Zachariou onardı, 2002–2004’te ise yeni çalışmalar yapıldı. Kilise, 1988’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan Selanik’in Erken Hristiyan ve Bizans Anıtları arasındadır. İlgili kayıt, onu Palaiologos rönesansının anıtları arasında sayar ve mozaiklerinin sağlamlaştırılmasını anar.
Ustaların kökeni konusunda görüşler ayrılır. Maria Yakovleva’nın özetlediği gibi, Andreas Xyngopoulos mozaikleri yerel bir Selanik atölyesine bağlamıştır. Paul Underwood ise bunları Konstantinopolisli ustaların yaptığını savunmuş, bu görüş sonradan ağır basmıştır. Bazı araştırmacılar başkentteki aynı atölyenin Khora Manastırı’nda da çalıştığını düşünmüştür. Yakovleva’nın kendisi daha temkinli bir tutum önerir. Figürlerin anlatımcı plastisitesine, süslemenin arkaikleştirici niteliğine ve özellikle Khora’nın daha koyu ve yoğun renklerinden ayrılan soğuk, yumuşak, gümüşi gri renklendirmeye dayanır. Ustalardan bazılarının yerli olabileceği sonucuna varır. Kudüs’e Giriş’te gri, hayvanda, beraberindekilerin himationlarında, yolda ve kentin taşlarında pek çok tonuyla geri döner. Kudüs’ün kulelerinin yanında, sağ üst kenarda, bir zamanki altın zeminden kalma birkaç altın taş hâlâ seçilebilir.
Kaynaklar ve Kaynakça
- Iliadis, I. (2009). The Church of the Holy Apostles in Thessalonike: A study of the natural light. Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 59, 95–105.
- UNESCO World Heritage Centre. Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika (no. 456).
- University of Sussex, Sussex Centre for Byzantine Cultural History. Holy Apostles (Thessaloniki). Mosaic veri tabanı.
- Yakovleva, M. (2016). Мозаики церкви свв. Апостолов в Фессалонике: проблемы иконографии, стиля и происхождения мастеров. Вестник РГГУ. Серия «Философия. Социология. Искусствоведение», 1, 127–139.
Bu makaleye atıf yapın
Bu makaleye nasıl atıf yapılır
Pafilis, T. M. “Selanik Havariler Kilisesi’nde Kudüs’e Giriş Mozaiği”. Yunan Ansiklopedisi, 21 Kasım 2026. https://www.elpedia.gr/tr/selanik-havariler-kilisesi-kudus-e-giris-mozaigi/.
Pafilis, T. M. (2026, 21 Kasım). Selanik Havariler Kilisesi’nde Kudüs’e Giriş Mozaiği. Yunan Ansiklopedisi. https://www.elpedia.gr/tr/selanik-havariler-kilisesi-kudus-e-giris-mozaigi/
Pafilis, T. M. “Selanik Havariler Kilisesi’nde Kudüs’e Giriş Mozaiği”. Yunan Ansiklopedisi, 21 Kasım 2026, https://www.elpedia.gr/tr/selanik-havariler-kilisesi-kudus-e-giris-mozaigi/. Erişim tarihi: .
Pafilis, T. M. (2026) “Selanik Havariler Kilisesi’nde Kudüs’e Giriş Mozaiği”, Yunan Ansiklopedisi, 21 Kasım. Erişim adresi: https://www.elpedia.gr/tr/selanik-havariler-kilisesi-kudus-e-giris-mozaigi/ (Erişim tarihi: ).





