Στολισμένα λευκά άλογα ανάμεσα στα τραπέζια ενός φωτισμένου πλακόστρωτου. Εικόνα που συνοδεύει την παρουσίαση της έφιππης συμμετοχής στο πανηγύρι του Ταύρου.Στην Αγία Παρασκευή της Λέσβου, το πανηγύρι του Αγίου Χαραλάμπους συνδέθηκε με την αφιερωματική προσφορά ενός ταύρου, από τον οποίο προερχόταν το κρέας για το κισκέκ, το κοινό φαγητό των πανηγυριωτών. Γύρω από την προσφορά αυτή οργανώθηκε ένας εορτασμός που απλωνόταν πέρα από τον τόπο του προσκυνήματος, στους δρόμους και στα καφενεία του χωριού. Όσοι είχαν μεταναστεύσει επέστρεφαν για το πανηγύρι, συναντούσαν συγγενείς και συμμετείχαν στις εκδηλώσεις, διατηρώντας δεσμούς που η καθημερινή ζωή στο εξωτερικό δυσκόλευε. Τη σχέση αυτή της γιορτής με τη μετανάστευση εξετάζει ειδικά η έρευνα για το «πανηγύρι του Ταύρου».
Από τη γιορτή του Φεβρουαρίου στο θερινό πανηγύρι
Στις 10 Φεβρουαρίου εορτάζεται η εκκλησιαστική μνήμη του Αγίου Χαραλάμπους. Το μεγάλο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής, ωστόσο, ακολουθεί διαφορετικό ημερολόγιο. Σε παλαιότερη λαογραφική καταγραφή αναφέρεται ότι γινόταν το τελευταίο δεκαήμερο του Μαΐου, πριν από την Ανάληψη· η επιτόπια έρευνα της Evy Johanne Håland το 1992 το κατέγραψε στις 26–29 Ιουνίου, ενώ η μελέτη της Θεοδώρας Χαραλάμπη, δημοσιευμένη το 2024, το τοποθετεί πλέον στην πρώτη εβδομάδα του Ιουλίου. Τη μετακίνηση της ημερομηνίας επηρέασαν οι σχολικές εξετάσεις και η επιδίωξη μεγαλύτερης προσέλευσης επισκεπτών, όπως εξηγεί η σχετική επιστημονική μελέτη.
Για τους ζευγάδες, που καλλιεργούσαν τη γη με τη βοήθεια των ζώων τους, η προστασία του Αγίου αφορούσε άμεσα τον βιοπορισμό τους. Στη λαϊκή ευσέβεια, η υγεία και η γονιμότητα των ζώων συνδέονταν με την προσδοκία μιας καλής σοδειάς. Ένα βόδι που χανόταν ή αρρώσταινε μπορούσε να στερήσει από ένα νοικοκυριό τη δυνατότητα να δουλέψει το χωράφι του.
Η τοπική παράδοση και η προσφορά του ταύρου
Την προέλευση του πανηγυριού εξηγεί μια τοπική διήγηση με επιμέρους παραλλαγές. Κατά την οθωμανική περίοδο, ένας ζευγάς από την Αγία Παρασκευή αναζητούσε το χαμένο βόδι του στην περιοχή του Ταύρου, όταν βρέθηκε αντιμέτωπος με έναν ληστή. Σύμφωνα με την παράδοση, σώθηκε χάρη στην επέμβαση του Αγίου Χαραλάμπους και πήρε πίσω το ζώο του. Η διήγηση συνεχίζεται με την προσέλευση του ιερέα και των προκρίτων στον τόπο του θαύματος, όπου καθιερώθηκε ο ετήσιος εορτασμός. Ως ιδρυτική παράδοση του πανηγυριού καταγράφεται η ιστορία αυτή στην εθνογραφική έρευνα.
Το κουρμπάνι, που στην τοπική χρήση απαντά και ως «κουλμπάνι», είχε έναν συγκεκριμένο αφιερωτή, αλλά αποδέκτη ολόκληρη την κοινότητα. Εκείνος αναλάμβανε τη δαπάνη του ζώου· το φαγητό που παρασκευαζόταν από το κρέας του μοιραζόταν στους πανηγυριώτες. Ο Χρήστος Ιωαννίδης, στη διδακτορική διατριβή του για τον εορτασμό, ερμηνεύει την προσφορά ως τελετουργική δωρεά προς το χωριό και εξετάζει πώς, μέσα από αυτήν, ανανεώνονταν οι σχέσεις των μεταναστών με την κοινότητα καταγωγής τους.
Το κισκέκ και η εργασία της νύχτας
Μετά τη σφαγή άρχιζε, στην ιστορικά καταγεγραμμένη μορφή του εθίμου, η προετοιμασία του κισκέκ. Το κρέας έβραζε όλη τη νύχτα σε μεγάλα καζάνια και η παρασκευή συνεχιζόταν με το σιτάρι, ώσπου το φαγητό να αποκτήσει πυκνή, χυλωμένη υφή. Τη θέση του κοινού γεύματος στο προσκύνημα εξετάζει ειδική εθνογραφική μελέτη, παρακολουθώντας τη διαδρομή από την προσφορά του ζώου έως τη διανομή της τροφής.
Στην επιτόπια καταγραφή του 1992, στα καζάνια εργάζονταν άνδρες. Το πρωί εξακολουθούσαν να ανακατεύουν το μείγμα μέσα στον καπνό, με τα μάτια να δακρύζουν από τις εστίες. Πίσω από το έτοιμο φαγητό υπήρχαν ώρες δουλειάς, που συνεχίζονταν ενώ κατέφθαναν καινούργιοι προσκυνητές.
Μετά τη θεία λειτουργία και την ευλογία του φαγητού από τον ιερέα ακολουθούσε το μοίρασμα. Οι πανηγυριώτες περίμεναν με δοχεία, συχνά για να πάρουν μερίδες και για ανθρώπους που είχαν μείνει πίσω. Η σύνδεση του αφιερώματος με ένα κοινό γεύμα συναντάται και σε άλλες γιορτές της Λέσβου, με διαφορές στα υλικά και στις τοπικές ονομασίες.
Οι περιγραφές της δημόσιας σφαγής χρειάζονται, πάντως, σαφή χρονικό προσδιορισμό. Η Θεοδώρα Χαραλάμπη αναφέρει στη μελέτη της του 2024 ότι, έπειτα από αντιδράσεις για τη μεταχείριση των ζώων, η δημόσια θανάτωση και η διανομή αίματος στους παρευρισκομένους έχουν καταργηθεί. Η διαπίστωση εντάσσεται στην ευρύτερη έρευνά της για τα λεσβιακά πανηγύρια και τις αλλαγές των εορταστικών πρακτικών.
Τα στολισμένα άλογα και οι ιπποδρομίες
Στους δρόμους του χωριού, την προσοχή τραβούν οι καβαλάρηδες. Η περιποίηση των αλόγων και ο στολισμός των χαμουριών αποτελούν μέρος της δημόσιας παρουσίας τους στη γιορτή, με τους έφιππους να συμμετέχουν στις μετακινήσεις των πανηγυριωτών.
Στη συνοδευτική εικόνα διακρίνονται δύο λευκά άλογα με μαύρα, διακοσμημένα χάμουρα και κιτρινοπορτοκαλί πλεκτά στολίδια πίσω από τις σέλες. Στα δεξιά, μια γυναίκα κάθεται στη σέλα με ένα μικρό παιδί μπροστά της, ενώ στα αριστερά ένας άνδρας ιππεύει το δεύτερο άλογο. Τα τραπέζια φθάνουν κοντά στα ζώα, πάνω στο φωτισμένο πλακόστρωτο, μπροστά από τα καταστήματα.
Ξεχωριστή θέση στο πανηγύρι έχουν οι ιπποδρομίες. Η καταγραφή του 1992 περιγράφει οργανωμένους αγώνες με όρους συμμετοχής και απονομή βραβείων, στους οποίους οι αναβάτες έτρεχαν χωρίς σέλα. Για αρκετούς νεότερους συμμετέχοντες, οι αγώνες αποτελούσαν τον κύριο λόγο προσέλευσης, και η προετοιμασία τους συνεχιζόταν από πανηγύρι σε πανηγύρι.
Οι κομπανίες ανάμεσα στους καβαλάρηδες
Μαζί με τους έφιππους κινούνταν και οι μουσικοί. Στο Αρχείο Μουσικού Πολιτισμού Βορείου Αιγαίου σώζεται φωτογραφική καταγραφή του 1996, με κομπανία από τρομπέτα, κλαρίνο και νταούλι να συνοδεύει καβαλάρηδες στο πανηγύρι του Ταύρου. Το ίδιο αρχείο περιλαμβάνει τεκμήριο του 1995 με διαφορετική σύνθεση: κλαρίνο και βιολί, μαζί με νταούλι. Οι φωτογραφίες αποτυπώνουν συγκεκριμένα μουσικά σχήματα και επιτρέπουν να δούμε πώς συνυπήρχαν διαφορετικά όργανα στην ίδια γιορτή.
Τα χάλκινα έχουν τη δική τους παρουσία σε αυτή τη μουσική ιστορία. Σε φωτογραφία από γλέντι του πανηγυριού το 1953 καταγράφεται τρομπόνι μαζί με έγχορδα και άλλα όργανα, ενώ παλαιότερο τεκμήριο, του 1950, δείχνει συγκρότημα με δύο τρομπόνια. Αλλού οι μουσικοί ακολουθούν τους καβαλάρηδες και αλλού στέκονται ανάμεσα στις παρέες, με τον χώρο του καφενείου και τον δρόμο να γίνονται προέκταση του γλεντιού.
Πηγές και Βιβλιογραφία
- Charalampi, T. (2024). Feasts in Lesbos: Highlighting the Social and Cultural Changes. International Journal of Humanities and Social Science, 14, 385–395.
- Håland, E. J. (2014). The Legend and Popular Festival of Agios (Saint) Charalampos, and its Parallels in the Wider Greek Context, Ancient and Modern. Folk Life, 52(1), 13–48.
- Håland, E. J. (2022). Bull Sacrifice and Communal Meal — Kesketsi: Pilgrimage at a Greek Saint’s Feast. Mediterranean Review, 15(2), 1–27.
- Ιωαννίδης, Χ. (1997). Το πανηγύρι του Αγίου Χαραλάμπους στην Αγία Παρασκευή Λέσβου: Το κουλμπάνι ως τελετουργική συγκρότηση της κοινοτικής ταυτότητος. Διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Περίληψη στο ιδρυματικό αποθετήριο.
- Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Αρχείο Μουσικού Πολιτισμού Βορείου Αιγαίου. Κομπανία συνοδεύει καβαλάρηδες στο πανηγύρι του Ταύρου, 1996. Φωτογραφικό τεκμήριο.
