Święci Nereusz i Achilles: świadectwa i tradycja Domitylli

Święci Nereusz i Achilles związani są z jednym z najważniejszych cmentarzy chrześcijańskich Rzymu – katakumbami Domitylli przy Via Ardeatina, gdzie kult ich grobów zyskał publiczny wyraz już w IV wieku, podczas gdy wiadomości o ich wcześniejszym życiu pozostają skąpe. W późniejszej narracji hagiograficznej występują jako słudzy kobiety z rodu cesarskiego, Flawii Domitylli, z którą dzielą wygnanie i przywiązanie do wiary chrześcijańskiej; najstarsze zachowane świadectwo umieszcza ich jednak w szeregach armii rzymskiej.

Z tej rozbieżności wynika zasadnicze pytanie historyczne: jak ukształtowała się ich wspólna historia, skoro wszystko, co wiemy, pochodzi z tekstów różnych epok, pisanych z myślą o odmiennych potrzebach wspólnoty kościelnej?

Inskrypcja papieża Damazego

Za pontyfikatu Damazego I, między 366 a 384 rokiem, ułożono na cześć obu męczenników łaciński epigramat, umieszczony w miejscu ich pochówku, który opisywał ich nawrócenie językiem służby wojskowej. Według tekstu obaj mężczyźni pełnili okrutne obowiązki, ze strachu wykonując rozkazy tyrana, aż przyjęcie wiary chrześcijańskiej skłoniło ich do opuszczenia obozu i porzucenia broni wraz z oznakami służby.

Damazy kładzie szczególny nacisk na tę przemianę postawy: dawne posłuszeństwo wobec władzy ustępuje miejsca wyznaniu Chrystusa. Przekaz ten pozwala rozpoznać dawny rdzeń tradycji – żołnierzy, którzy zmieniają wiarę i przestają służyć – nie podaje jednak ani imienia cesarza, ani konkretnej daty ich śmierci.

Fragmenty marmurowej inskrypcji odnaleziono podczas wykopalisk w XIX wieku, natomiast pełny tekst poematu przetrwał także w zbiorach rękopiśmiennych, co pozwala badać materialne znalezisko łącznie z jego przekazem pisanym.

Kiedy żyli i gdzie oddawano im cześć

Datowanie męczeństwa na około 98 rok, powtarzane w niektórych nowszych żywotach, zależy od narracji łączącej obu świętych z Domityllą oraz z czasami Domicjana i Trajana. Skoro najstarsza inskrypcja nie wymienia prześladowcy, datę tę należy traktować jako element określonej tradycji, o innym stopniu pewności niż istnienie i kult samych męczenników.

W dokumentacji archeologicznej Papieskiej Komisji Archeologii Sakralnej za bardziej prawdopodobny uznaje się ich związek z prześladowaniem za Dioklecjana, około 304 roku, wielką bazylikę cmentarną zaś przypisuje się czasom papieża Syrycjusza, schyłkowi IV wieku. Z kolumnami dzielącymi wnętrze na trzy nawy i absydą zamykającą nawę główną budowla ukazuje, jak wielki zasięg osiągnęła obecność kultowa męczenników na cmentarzu.

Podczas wykopalisk Giovanniego Battisty de Rossiego w latach 70. XIX wieku odsłonięto ponadto relief przedstawiający egzekucję Achillesa na niewielkiej kolumnie, z inskrypcją umożliwiającą jego identyfikację. Zestawienie imienia i wizerunku ma szczególne znaczenie, łączy bowiem konkretną osobę z monumentalnym ukształtowaniem miejsca, niezależnie od szczegółów dodanych później do jego żywota.

Akta i związek z Domityllą

Na późniejszym etapie, prawdopodobnie w V lub VI wieku, powstało obszerne Męczeństwo Nereusza i Achillesa, znane w tradycji łacińskiej i greckiej, w którym ich dzieje wpisano w szerszą sieć postaci wczesnego chrześcijaństwa rzymskiego. Akta męczenników przedstawiają obu jako eunuchów, pokojowców Domitylli, ochrzczonych przez apostoła Piotra, którzy zachęcają ją do poświęcenia się dziewictwu i do rezygnacji z zamierzonego małżeństwa z Aurelianem.

Następuje wygnanie na Pontię, dzisiejszą Ponzę, oraz konflikt z odrzuconym narzeczonym, a opowieść splata się z innymi historiami męczeńskimi i z tradycjami dotyczącymi Piotra. Dziewicze oddanie się Domitylli zajmuje tu miejsce centralne, z niego bowiem biorą początek naciski i decyzje prowadzące do męczeństwa.

Dystans czasowy wobec wydarzeń i złożona konstrukcja literacka nakazują ostrożność, gdy Akta wykorzystuje się jako źródło biograficzne. Pozostają one jednak istotnym świadectwem tego, jak późniejsze wspólnoty chrześcijańskie rozumiały poświęcenie się Bogu i łączyły poszczególne rzymskie miejsca pamięci.

Problem tożsamości Flawii Domitylli

O Domitylli istnieje także świadectwo spoza Akt: Euzebiusz z Cezarei w swojej Historii kościelnej podaje, że pewna Flawia Domitylla, siostrzenica konsula Flawiusza Klemensa, została zesłana na Pontię z powodu świadectwa o Chrystusie. Przekaz ten spisano na początku IV wieku i odnosi się on do czasów Domicjana, nie wymieniając w tym miejscu Nereusza ani Achillesa.

Rozróżnienie to trzeba zachować, zwłaszcza gdy skrócone żywoty zlewają ze sobą spokrewnione postaci z dynastii Flawiuszów i czynią Flawiusza Klemensa narzeczonym świętej. W samych Aktach, jak streszcza je naukowy katalog NASSCAL, narzeczony nosi imię Aurelian, zastąpienie go Klemensem wprowadza więc dodatkowe zamieszanie między źródłami.

Pamięć liturgiczna

W Kościele rzymskokatolickim święci Nereusz i Achilles są wspominani 12 maja, jako wspomnienie dowolne w ogólnym kalendarzu rzymskim. Dawność ich kultu potwierdza także 28. homilia na Ewangelie świętego Grzegorza Wielkiego, wygłoszona w kościele męczenników w dniu ich święta, choć kaznodzieja nie dodaje w niej konkretnych danych biograficznych.

W słowiańskiej tradycji Prologu recepcja tego samego wspomnienia potoczyła się osobliwą drogą: średniowieczne teksty, powołujące się na homilię Grzegorza, przekazały imiona w zniekształconej postaci jako Jeremiasz i Archiliusz. Pod tymi imionami wspomnienie zapisano pod 6 kwietnia – fakt ten należy przytaczać wraz z jego konkretnym źródłem w Prologu, zamiast przedstawiać go jako jednolitą praktykę kalendarzową całej Cerkwi prawosławnej.

Od tradycji rzymskiej do malarstwa

Wspólną obecność Domitylli i obu męczenników eksponuje Cristoforo Roncalli, zwany Pomarancio, w obrazie namalowanym około 1598–1599 roku dla kościoła Santi Nereo e Achilleo w Rzymie. Pośrodku stoi święta w koronie, z gałązką palmową, między dwiema postaciami męskimi, a wyżej aniołowie trzymają wieńce, przenosząc uwagę z ziemskiej próby na niebiańskie uznanie męczeństwa.

U Rubensa w 1608 roku ta sama grupa nabiera innej dynamiki: gesty i bogato fałdowane szaty łączą postaci pod zastępem aniołów. Dzieło z kościoła Santa Maria in Vallicella należy do późniejszego życia tradycji w sztuce, z której malarz czerpie już ukształtowaną grupę świętych, przy czym samo to zestawienie nie stanowi samodzielnego dowodu historycznego na ich wspólną działalność.

We wcześniejszej kompozycji tego samego artysty z lat 1606–1607, przechowywanej w Muzeum w Grenoble, Domitylla i obaj męczennicy wchodzą w skład szerszego zgromadzenia wokół świętego Grzegorza, pod wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem. Dobór postaci wiąże się z relikwiami przechowywanymi w rzymskim kościele, dla którego przeznaczono obraz, a spojrzenia i ruch ciał prowadzą widza ku górnej partii, gdzie wizerunek otaczają aniołowie i ornament roślinny.

Źródła i bibliografia

• Burke, T. (2024). „Acts of Nereus and Achilleus”. e-Clavis: Christian Apocrypha, NASSCAL.
• Euzebiusz z Cezarei. Historia kościelna, III, 18. Przekład angielski Arthur Cushman McGiffert, red. Philip Schaff, Nicene and Post-Nicene Fathers, seria druga, t. 1 (1890). Christian Classics Ethereal Library.
• Istituto Centrale per il Catalogo e la Documentazione. „I Santi Nereo, Achilleo e Domitilla”. Catalogo generale dei Beni Culturali, nr 1201030011.
• Musée de Grenoble. „Saint Grégoire pape, entouré de saints et de saintes, vénérant l’image miraculeuse de la Vierge à l’Enfant, dite de Santa Maria in Vallicella”. Naukowa nota o obrazie Rubensa, 1606–1607.
• Pontifical Commission for Sacred Archaeology. „Catacombs of Domitilla”. Część prezentacji katakumb rzymskich.
• University of Oxford (2018). „E07153: Latin poem by Pope Damasus, for an inscription commemorating Nereus and Achilleus”. The Cult of Saints in Late Antiquity, rekord E07153.
• Zaitsev, D. V. (2022). „Нерей и Ахилий”. Православная энциклопедия, t. 49, s. 32–34.