Άγιοι Νηρέας και Αχιλλέας: οι μαρτυρίες και η παράδοση της Δομιτίλλας

Οι Άγιοι Νηρέας και Αχιλλέας συνδέονται με ένα από τα σημαντικότερα χριστιανικά κοιμητήρια της Ρώμης, τις κατακόμβες της Δομιτίλλας στην Αρδεατινή οδό, όπου η τιμή προς τους τάφους τους είχε ήδη αποκτήσει δημόσια έκφραση κατά τον 4ο αιώνα, ενώ για την προηγούμενη ζωή τους οι πληροφορίες παραμένουν περιορισμένες. Στη μεταγενέστερη αγιογραφική αφήγηση παρουσιάζονται ως υπηρέτες μιας γυναίκας της αυτοκρατορικής οικογένειας, της Φλαβίας Δομιτίλλας, με την οποία μοιράζονται την εξορία και την προσήλωση στη χριστιανική πίστη, η παλαιότερη όμως σωζόμενη μαρτυρία τούς τοποθετεί μέσα στον ρωμαϊκό στρατό.

Από αυτή τη διαφορά προκύπτει και το βασικό ιστορικό ερώτημα: πώς διαμορφώθηκε η κοινή τους ιστορία, όταν όσα γνωρίζουμε προέρχονται από κείμενα διαφορετικών εποχών, γραμμένα για διαφορετικές ανάγκες της εκκλησιαστικής κοινότητας;

Η επιγραφή του Πάπα Δαμάσου

Στα χρόνια του Πάπα Δαμάσου Α΄, μεταξύ 366 και 384, συντάχθηκε προς τιμήν των δύο μαρτύρων ένα λατινικό επίγραμμα, το οποίο τοποθετήθηκε στον τόπο της ταφής τους και περιέγραφε τη μεταστροφή τους μέσα από τη γλώσσα της στρατιωτικής υπηρεσίας. Σύμφωνα με το κείμενο, οι δύο άνδρες εκτελούσαν σκληρά καθήκοντα υπακούοντας, από φόβο, στις διαταγές ενός τυράννου, ώσπου η αποδοχή της χριστιανικής πίστεως τους οδήγησε να εγκαταλείψουν το στρατόπεδο και να απορρίψουν τα όπλα μαζί με τα διακριτικά της υπηρεσίας τους.

Ο Δάμασος δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στη μεταβολή της στάσεώς τους, καθώς η προηγούμενη υπακοή στην εξουσία παραχωρεί τη θέση της στην ομολογία του Χριστού. Η πληροφορία αυτή επιτρέπει να αναγνωρίσουμε έναν παλαιό πυρήνα της παραδόσεως, με στρατιώτες που αλλάζουν πίστη και παύουν να υπηρετούν, χωρίς όμως να προσφέρει το όνομα του αυτοκράτορα ή συγκεκριμένη χρονολογία του θανάτου τους.

Τμήματα της μαρμάρινης επιγραφής βρέθηκαν κατά τις ανασκαφές του 19ου αιώνα, ενώ το πλήρες ποίημα είχε διασωθεί και σε χειρόγραφες συλλογές, γεγονός που επιτρέπει τη συνεξέταση του υλικού ευρήματος με τη γραπτή του παράδοση.

Πότε έζησαν και πού τιμήθηκαν

Η τοποθέτηση του μαρτυρίου γύρω στο 98, την οποία επαναλαμβάνουν ορισμένες νεότερες βιογραφίες, εξαρτάται από την αφήγηση που συνδέει τους δύο Αγίους με τη Δομιτίλλα και τους χρόνους του Δομιτιανού και του Τραϊανού. Εφόσον η αρχαιότερη επιγραφή δεν κατονομάζει τον διώκτη, η χρονολογία αυτή χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως στοιχείο μιας συγκεκριμένης παραδόσεως, με διαφορετικό βαθμό βεβαιότητας από την ύπαρξη και την τιμή των ίδιων των μαρτύρων.

Στην αρχαιολογική τεκμηρίωση της Παπικής Επιτροπής Ιεράς Αρχαιολογίας προκρίνεται ως πιθανότερη η σύνδεσή τους με τον διωγμό του Διοκλητιανού, περίπου το 304, ενώ η μεγάλη βασιλική του κοιμητηρίου αποδίδεται στην εποχή του Πάπα Σιρικίου, στα τέλη του 4ου αιώνα. Με κίονες που χώριζαν τον χώρο σε τρία κλίτη και με την αψίδα να διαμορφώνει την απόληξη του κεντρικού κλίτους, το οικοδόμημα φανερώνει την έκταση που είχε προσλάβει η λατρευτική παρουσία των μαρτύρων στον χώρο του κοιμητηρίου.

Στις ανασκαφές του Τζοβάνι Μπατίστα ντε Ρόσσι, τη δεκαετία του 1870, αποκαλύφθηκε και ανάγλυφη παράσταση της εκτελέσεως του Αχιλλέα επάνω σε μικρό κίονα, με επιγραφή που επιτρέπει την αναγνώρισή του. Η συνύπαρξη ονόματος και εικόνας έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή συνδέει συγκεκριμένο πρόσωπο με τη μνημειακή διαμόρφωση του τόπου, ανεξάρτητα από τις λεπτομέρειες που προστέθηκαν αργότερα στον βίο του.

Οι Πράξεις και η σύνδεση με τη Δομιτίλλα

Σε μεταγενέστερο στάδιο, πιθανότατα κατά τον 5ο ή τον 6ο αιώνα, διαμορφώθηκε το εκτενές Μαρτύριο του Νηρέα και του Αχιλλέα, γνωστό σε λατινική και ελληνική παράδοση, μέσα στο οποίο η ιστορία τους εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα προσώπων του πρώιμου ρωμαϊκού χριστιανισμού. Οι Πράξεις των μαρτύρων παρουσιάζουν τους δύο ως ευνούχους θαλαμηπόλους της Δομιτίλλας, βαπτισμένους από τον Απόστολο Πέτρο, οι οποίοι την ενθαρρύνουν να αφιερωθεί στην παρθενία και να εγκαταλείψει τον σχεδιαζόμενο γάμο της με τον Αυρηλιανό.

Ακολουθεί η εξορία στην Ποντία, τη σημερινή Πόντσα, και η σύγκρουση με τον απορριφθέντα μνηστήρα, ενώ η αφήγηση συμπλέκεται με άλλες μαρτυρικές ιστορίες και με παραδόσεις γύρω από τον Πέτρο. Η παρθενική αφιέρωση της Δομιτίλλας αποκτά εδώ κεντρική θέση, αφού από αυτήν εκκινούν οι πιέσεις και οι αποφάσεις που οδηγούν στην εξέλιξη του μαρτυρίου.

Η χρονική απόσταση από τα γεγονότα και η σύνθετη λογοτεχνική κατασκευή επιβάλλουν προσοχή όταν χρησιμοποιούνται οι Πράξεις ως βιογραφική πηγή. Παραμένουν, πάντως, ουσιαστικό τεκμήριο για τον τρόπο με τον οποίο μεταγενέστερες χριστιανικές κοινότητες κατανοούσαν την αφιέρωση και συνέδεαν επιμέρους τόπους μνήμης της Ρώμης.

Το πρόβλημα της ταυτότητας της Φλαβίας Δομιτίλλας

Για τη Δομιτίλλα υπάρχει και μαρτυρία έξω από τις Πράξεις: ο Ευσέβιος Καισαρείας, στην Εκκλησιαστική Ιστορία του, αναφέρει ότι μια Φλαβία Δομιτίλλα, ανιψιά του υπάτου Φλαβίου Κλήμεντος, εξορίστηκε στην Ποντία εξαιτίας της ομολογίας της στον Χριστό. Η μαρτυρία καταγράφεται στις αρχές του 4ου αιώνα και αναφέρεται στην εποχή του Δομιτιανού, χωρίς να περιλαμβάνει στο συγκεκριμένο χωρίο τον Νηρέα και τον Αχιλλέα.

Η διάκριση αυτή χρειάζεται να διατηρείται, ιδιαίτερα όταν οι συντομευμένοι βίοι συνενώνουν συγγενικά πρόσωπα της δυναστείας των Φλαβίων και μετατρέπουν τον Φλάβιο Κλήμεντα σε μνηστήρα της Αγίας. Στις ίδιες τις Πράξεις, όπως συνοψίζονται στον επιστημονικό κατάλογο της NASSCAL, ο μνηστήρας ονομάζεται Αυρηλιανός, επομένως η αντικατάστασή του με τον Κλήμεντα δημιουργεί μια επιπλέον σύγχυση ανάμεσα στις πηγές.

Η εκκλησιαστική μνήμη

Στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία οι Άγιοι Νηρέας και Αχιλλέας τιμώνται στις 12 Μαΐου, με προαιρετική μνήμη στο γενικό ρωμαϊκό ημερολόγιο. Η παλαιότητα της τιμής τους επιβεβαιώνεται και από την 28η ομιλία του Αγίου Γρηγορίου του Μεγάλου στα Ευαγγέλια, η οποία εκφωνήθηκε στον ναό των μαρτύρων κατά την εορτή τους, χωρίς ο ομιλητής να προσθέτει συγκεκριμένα βιογραφικά στοιχεία.

Στη σλαβική συναξαριακή παράδοση η πρόσληψη της ίδιας μνήμης ακολούθησε ιδιότυπη διαδρομή, καθώς μεσαιωνικά κείμενα, με αναφορά στην ομιλία του Γρηγορίου, παρέδωσαν τα ονόματα παραλλαγμένα ως Ιερεμίας και Αρχίλιος. Υπό αυτά τα ονόματα η μνήμη καταχωρίστηκε στις 6 Απριλίου, στοιχείο που χρειάζεται να αναφέρεται με τη συγκεκριμένη συναξαριακή του προέλευση, αντί να προβάλλεται ως ενιαία ημερολογιακή πρακτική ολόκληρης της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Από τη ρωμαϊκή παράδοση στη ζωγραφική

Την κοινή παρουσία της Δομιτίλλας με τους δύο μάρτυρες προβάλλει ο Κριστόφορο Ρονκάλλι, γνωστός ως Πομαράντσιο, στο έργο που φιλοτέχνησε περίπου το 1598–1599 για τον ναό Santi Nereo e Achilleo στη Ρώμη. Στο κέντρο στέκεται η Αγία, με στέμμα και κλαδί φοίνικα, ανάμεσα σε δύο ανδρικές μορφές, ενώ ψηλότερα οι άγγελοι κρατούν στεφάνια, μεταφέροντας την προσοχή από την επίγεια δοκιμασία στην ουράνια αναγνώριση του μαρτυρίου.

Στον Ρούμπενς, το 1608, η ίδια ομάδα αποκτά διαφορετική κινητικότητα, με τις χειρονομίες και τις πλούσιες πτυχώσεις των ενδυμάτων να συνδέουν τις μορφές κάτω από ένα πλήθος αγγέλων. Το έργο της Santa Maria in Vallicella ανήκει στη μεταγενέστερη εικαστική ζωή της παραδόσεως, από την οποία ο ζωγράφος αντλεί μια ήδη συγκροτημένη ομάδα Αγίων, χωρίς η ομαδοποίηση αυτή να παρέχει αυτοτελή ιστορική απόδειξη για την κοινή τους δράση.

Στην προγενέστερη σύνθεση του ίδιου καλλιτέχνη, των ετών 1606–1607, που φυλάσσεται στο Μουσείο της Γκρενόμπλ, η Δομιτίλλα και οι δύο μάρτυρες εντάσσονται σε ευρύτερη σύναξη γύρω από τον Άγιο Γρηγόριο, κάτω από την εικόνα της Θεοτόκου με το Βρέφος. Η επιλογή των προσώπων συνδέεται με τα λείψανα που διατηρούσε η ρωμαϊκή εκκλησία για την οποία προοριζόταν ο πίνακας, ενώ τα βλέμματα και η κίνηση των σωμάτων κατευθύνουν τον θεατή προς το ανώτερο τμήμα, εκεί όπου η εικόνα περιβάλλεται από αγγέλους και φυτικό διάκοσμο.

Πηγές και Βιβλιογραφία

• Burke, T. (2024). «Acts of Nereus and Achilleus». e-Clavis: Christian Apocrypha, NASSCAL.
• Eusebius of Caesarea. Εκκλησιαστική Ιστορία, Γ΄, 18. Αγγλική μετάφραση Arthur Cushman McGiffert, έκδοση Philip Schaff, Nicene and Post-Nicene Fathers, δεύτερη σειρά, τ. 1 (1890). Christian Classics Ethereal Library.
• Istituto Centrale per il Catalogo e la Documentazione. «I Santi Nereo, Achilleo e Domitilla». Catalogo generale dei Beni Culturali, αρ. 1201030011.
• Musée de Grenoble. «Saint Grégoire pape, entouré de saints et de saintes, vénérant l’image miraculeuse de la Vierge à l’Enfant, dite de Santa Maria in Vallicella». Επιστημονική παρουσίαση του έργου του Ρούμπενς, 1606–1607.
• Pontifical Commission for Sacred Archaeology. «Catacombs of Domitilla». Ενότητα στην παρουσίαση των ρωμαϊκών κατακομβών.
• University of Oxford (2018). «E07153: Latin poem by Pope Damasus, for an inscription commemorating Nereus and Achilleus». The Cult of Saints in Late Antiquity, τεκμήριο E07153.
• Zaitsev, D. V. (2022). «Нерей и Ахилий». Православная энциклопедия, τ. 49, σ. 32–34.