Aziz Nereus ve Aziz Akhilleus: Tanıklıklar ve Domitilla Geleneği

Aziz Nereus ve Aziz Akhilleus, Roma’nın en önemli Hristiyan mezarlıklarından biriyle, Via Ardeatina üzerindeki Domitilla katakomplarıyla ilişkilidir. Mezarlarına gösterilen saygı burada 4. yüzyılda kamusal bir ifade kazanmıştı; buna karşılık daha önceki yaşamlarına dair bilgiler sınırlı kalır. Sonraki dönemin hagiografik anlatısında, imparatorluk ailesinden bir kadının, Flavia Domitilla’nın hizmetkârları olarak karşımıza çıkar, onunla sürgünü ve Hristiyan inancına bağlılığı paylaşırlar; oysa günümüze ulaşan en eski tanıklık onları Roma ordusunun saflarına yerleştirir.

Temel tarihsel soru da bu farktan doğar: Bildiğimiz her şey farklı dönemlerde, kilise topluluğunun farklı ihtiyaçları için yazılmış metinlerden geliyorsa, ikisinin ortak hikâyesi nasıl biçimlendi?

Papa Damasus’un yazıtı

Papa I. Damasus döneminde, 366 ile 384 yılları arasında, iki şehit onuruna Latince bir epigram kaleme alındı ve gömüldükleri yere yerleştirildi. Epigram, onların din değiştirmesini askerî hizmetin diliyle anlatıyordu. Metne göre iki adam bir tiranın emirlerine korkuyla boyun eğerek ağır görevler yerine getiriyordu; ta ki Hristiyan inancını kabul etmeleri onları ordugâhı terk etmeye, silahlarını hizmet nişanlarıyla birlikte atmaya yöneltene dek.

Damasus bu tutum değişikliğine özel bir ağırlık verir, zira iktidara duyulan eski itaat yerini Mesih’i ikrara bırakır. Bu bilgi geleneğin eski bir çekirdeğini, inancını değiştirip hizmeti bırakan askerleri tanımamızı sağlar; ancak ne imparatorun adını ne de ölümlerine ilişkin belirli bir tarihi verir.

Mermer yazıtın parçaları 19. yüzyıl kazılarında bulundu; şiirin tam metni ise el yazması derlemelerde de korunmuştu. Böylece maddi buluntu, yazılı aktarımıyla birlikte incelenebilir.

Ne zaman yaşadılar ve nerede anıldılar

Bazı yeni biyografilerde tekrarlanan, şehadetin 98 yılı civarına yerleştirilmesi, iki azizi Domitilla’ya ve Domitianus ile Traianus dönemlerine bağlayan anlatıya dayanır. En eski yazıt zalimin adını vermediğine göre, bu tarihin belirli bir geleneğin unsuru olarak ele alınması gerekir; şehitlerin varlığı ve onlara gösterilen saygıyla aynı kesinlik derecesine sahip değildir.

Papalık Kutsal Arkeoloji Komisyonunun arkeolojik belgelerinde, onların 304 yılı civarındaki Diocletianus zulmüyle ilişkisi daha olası görülür; mezarlığın büyük bazilikası ise 4. yüzyılın sonlarında, Papa Siricius dönemine tarihlenir. Mekânı üç nefe bölen sütunları ve orta nefi sonlandıran apsisiyle yapı, şehitlere yönelik kültün mezarlıkta ne denli genişlediğini gösterir.

Giovanni Battista de Rossi’nin 1870’lerdeki kazılarında, küçük bir sütun üzerinde Akhilleus’un idamını betimleyen ve kimliğinin belirlenmesini sağlayan bir yazıt taşıyan kabartma da gün ışığına çıktı. İsim ile tasvirin bir arada bulunması özel bir önem taşır, çünkü belirli bir kişiyi, hayat hikâyesine sonradan eklenen ayrıntılardan bağımsız olarak, mekânın anıtsal düzenlemesine bağlar.

Akta ve Domitilla bağlantısı

Daha sonraki bir aşamada, muhtemelen 5. ya da 6. yüzyılda, Latince ve Yunanca gelenekte bilinen kapsamlı Nereus ve Akhilleus’un Şehadeti oluştu; burada hikâyeleri, erken Roma Hristiyanlığına ait daha geniş bir kişiler ağına yerleşir. Şehitlerin Akta’sı ikisini, Havari Petrus tarafından vaftiz edilmiş, Domitilla’nın hadım oda hizmetkârları olarak tanıtır; onlar Domitilla’yı kendini bekârete adamaya ve Aurelianus ile tasarlanan evliliğinden vazgeçmeye teşvik eder.

Ardından Pontia’ya, bugünkü Ponza’ya sürgün ve reddedilen taliple çatışma gelir; anlatı bu arada başka şehadet hikâyeleriyle ve Petrus etrafındaki geleneklerle iç içe geçer. Domitilla’nın bekâret adağı burada merkezî bir yer kazanır, çünkü şehadetin gelişimine yol açan baskılar ve kararlar ondan kaynaklanır.

Olaylarla aradaki zaman mesafesi ve karmaşık edebî kurgu, Akta biyografik kaynak olarak kullanıldığında dikkatli olmayı gerektirir. Yine de bu metin, sonraki Hristiyan toplulukların adanmışlığı nasıl anladığına ve Roma’daki çeşitli hatıra mekânlarını birbirine nasıl bağladığına dair önemli bir tanıklık olmayı sürdürür.

Flavia Domitilla’nın kimliği sorunu

Domitilla hakkında Akta dışında da bir tanıklık vardır: Kayserili Eusebius, Kilise Tarihi adlı eserinde, konsül Flavius Clemens’in yeğeni olan bir Flavia Domitilla’nın Mesih’e tanıklığı yüzünden Pontia’ya sürgün edildiğini aktarır. Bu bilgi 4. yüzyılın başında kayda geçirilmiştir ve Domitianus dönemine ilişkindir; söz konusu pasajda Nereus ile Akhilleus’tan söz edilmez.

Bu ayrımın korunması gerekir, özellikle kısaltılmış hayat hikâyeleri Flavius hanedanının akraba üyelerini birbirine karıştırıp Flavius Clemens’i azizenin nişanlısına dönüştürdüğünde. NASSCAL’ın bilimsel kataloğunda özetlendiği şekliyle Akta’nın kendisinde talibin adı Aurelianus’tur; onun yerine Clemens’in konulması, kaynaklar arasında ek bir karışıklık yaratır.

Kilisedeki anma

Roma Katolik Kilisesi’nde Aziz Nereus ve Aziz Akhilleus 12 Mayıs’ta, Genel Roma Takvimi’nde isteğe bağlı bir anma olarak kutlanır. Kültlerinin eskiliğini, Büyük Aziz Gregorius’un İnciller üzerine 28. vaazı da doğrular; bu vaaz şehitlerin kilisesinde bayramları gününde verilmiştir, ancak vaiz somut biyografik bilgiler eklemez.

Slav Prologos geleneğinde aynı anmanın alımlanması kendine özgü bir yol izledi: Gregorius’un vaazına atıfta bulunan Orta Çağ metinleri, isimleri Yeremya ve Arkhilios biçiminde bozularak aktardı. Anma bu isimlerle 6 Nisan tarihine kaydedildi; bu bilgi, bütün Ortodoks Kilisesi’nin tek tip takvim uygulaması gibi sunulmak yerine, Prologos’taki somut kaynağıyla birlikte anılmalıdır.

Roma geleneğinden resme

Pomarancio olarak tanınan Cristoforo Roncalli, Domitilla’nın iki şehitle birlikte varlığını, 1598–1599 civarında Roma’daki Santi Nereo e Achilleo kilisesi için yaptığı resimde öne çıkarır. Ortada, taç ve hurma dalıyla aziz kadın iki erkek figürün arasında durur; yukarıda ise melekler çelenkler tutarak dikkati dünyevi sınavdan şehadetin göksel kabulüne yöneltir.

Rubens’te, 1608’de, aynı grup farklı bir hareketlilik kazanır; jestler ve giysilerin zengin kıvrımları figürleri bir melekler kalabalığının altında birbirine bağlar. Santa Maria in Vallicella için yapılan eser, geleneğin sonraki görsel yaşamına aittir; ressam bu gelenekten önceden oluşmuş bir azizler grubunu alır, fakat bu gruplama, ortak faaliyetleri için bağımsız bir tarihsel kanıt sunmaz.

Aynı sanatçının Grenoble Müzesi‘nde korunan, 1606–1607 tarihli daha önceki kompozisyonunda Domitilla ve iki şehit, Çocuklu Meryem tasvirinin altında, Aziz Gregorius çevresindeki daha geniş bir topluluğa katılır. Figürlerin seçimi, tablonun yapıldığı Roma kilisesinde saklanan röliklerle bağlantılıdır; bakışlar ve bedenlerin hareketi ise izleyiciyi, tasvirin melekler ve bitkisel süslemelerle çevrelendiği üst bölüme yönlendirir.

Kaynaklar ve Kaynakça

• Burke, T. (2024). “Acts of Nereus and Achilleus”. e-Clavis: Christian Apocrypha, NASSCAL.
• Kayserili Eusebius. Kilise Tarihi, III, 18. İngilizce çeviri Arthur Cushman McGiffert, ed. Philip Schaff, Nicene and Post-Nicene Fathers, ikinci seri, c. 1 (1890). Christian Classics Ethereal Library.
• Istituto Centrale per il Catalogo e la Documentazione. “I Santi Nereo, Achilleo e Domitilla”. Catalogo generale dei Beni Culturali, no. 1201030011.
• Musée de Grenoble. “Saint Grégoire pape, entouré de saints et de saintes, vénérant l’image miraculeuse de la Vierge à l’Enfant, dite de Santa Maria in Vallicella”. Rubens’in eserine ilişkin bilimsel tanıtım, 1606–1607.
• Pontifical Commission for Sacred Archaeology. “Catacombs of Domitilla”. Roma katakomplarının tanıtımında bir bölüm.
• University of Oxford (2018). “E07153: Latin poem by Pope Damasus, for an inscription commemorating Nereus and Achilleus”. The Cult of Saints in Late Antiquity, kayıt E07153.
• Zaitsev, D. V. (2022). “Нерей и Ахилий”. Православная энциклопедия, c. 49, s. 32–34.