Święty Habakuk Nowomęczennik (†1628): mnich męczennik z Salonik i zapiska z Wielkiej Ławry

Święty Habakuk Nowomęczennik jest w terminologii hagiograficznej mnichem męczennikiem, czyli zakonnikiem, który poniósł śmierć męczeńską. Należy do tych przypadków, w których wszystko, co zwykła tradycja hagiograficzna wie o danej osobie, mieści się w jednym zdaniu. Zapisała je nieznana ręka na karcie 155 rękopisu z monasteru Wielkiej Ławry na Górze Athos, kodeksu Ω 89, a według niego mnich imieniem Habakuk poniósł śmierć męczeńską w Salonikach 6 sierpnia 1628 roku. Typowe pomoce hagiograficzne nie przekazują żadnego opisu jego męczeństwa, to znaczy tej kompozycji narracyjnej, która zazwyczaj towarzyszy pamięci nowomęczennika i opowiada o jego pochodzeniu, pojmaniu, przesłuchaniu i końcu. Jego imienia brak również zarówno w Synaksarionie Nowomęczenników, jak i w najstarszych znanych drukowanych synaksarionach. Habakuk staje się w ten sposób, powiedziałbym, niemal podręcznikowym przykładem tego, jak pamięć o świętym może przetrwać w zwykłej zapisce w księdze.

Zapiska w kodeksie Ω 89

Enthymisi (zapiską pamiątkową) nazywa się w postbizantyńskiej tradycji rękopiśmiennej krótką notatkę, którą czytelnik, właściciel albo mnich danego monasteru dopisywał na pustych kartach lub na marginesach kodeksu. Utrwalał w niej coś, co uznał za godne pamięci: czyjąś śmierć, trzęsienie ziemi, zarazę, rok drożyzny albo, jak w tym wypadku, męczeństwo. Nowsze opisy wiążą zapiskę o Habakuku z kodeksem z XVII wieku, a jej tekst brzmi następująco: „Κατὰ τὸ ζρλς’ ἐν μηνὶ Αὐγούστῳ εἰς τὰς ς’ ἐμαρτύρησεν ὁ ὅσιος καὶ νέος μάρτυς Ἀββακοὺμ ἐν τῇ μεγαλουπόλει Θεσσαλονίκῃ, εἰς δόξαν καὶ καύχημα τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν” („W roku 7136, w miesiącu sierpniu, dnia 6, poniósł śmierć męczeńską czcigodny i nowy męczennik Habakuk w wielkim mieście Salonikach, ku chwale i dumie prawosławnych chrześcijan”). Datę podano, jak było w zwyczaju, od stworzenia świata, a rok 7136 zapisano liczbami alfabetycznymi (͵ζ = 7000, ρ = 100, λ = 30, ς = 6). Ponieważ rok bizantyński zaczynał się 1 września, sierpień 7136 roku odpowiada sierpniowi 1628 roku n.e. Dzisiejszy czytelnik powinien odczytywać tę datę według kalendarza juliańskiego, gdyż gregoriańskiego nie przyjęto wówczas na prawosławnym Wschodzie. Szósty sierpnia autora zapiski odpowiada zatem szesnastemu sierpnia tego samego roku według kalendarza gregoriańskiego.

Kto napisał tę notatkę i jak długo po wydarzeniu, nie wiemy. Dokładność daty i zupełny brak elementów cudownych same w sobie nie wystarczają, by datować zapis na czas bliski wydarzeniom. Skryba mógł dowiedzieć się o męczeństwie bezpośrednio albo z wcześniejszego źródła, które uważał za wiarygodne. Taka ocena jest interpretacją, a nie dowodem.

Co mówi świadectwo, a o czym milczy

Cóż zatem można bezpiecznie wywnioskować z tak lakonicznego sformułowania? Po pierwsze imię, które jest imieniem starotestamentowego proroka. Po drugie określenie „ὅσιος καὶ νέος μάρτυς” („czcigodny i nowy męczennik”), które w ówczesnym języku cerkiewnym wskazuje na mnicha, który poniósł męczeństwo. Stąd bierze się powszechnie przyjmowana hipoteza, że Habakuk był mnichem, najpewniej athoskim. Pozostaje to jednak hipotezą, ponieważ zapiska nie wymienia żadnego monasteru. To, że przetrwała w kodeksie Ławry, czyni związek z Athosem prawdopodobnym, ale go nie dowodzi. Rękopisy wędrowały, wiadomości krążyły od monasteru do monasteru, a klasztory athoskie utrzymywały metochiony w Salonikach i na Chalkidiki, czyli zależne od nich placówki z gruntami i mieszkaniami mnichów. Za ich pośrednictwem wiadomość z miasta docierała na Świętą Górę, i nie trzeba było, by męczennik sam był athonitą.

Więcej jest tego, czego zapiska nie mówi: jego pochodzenia, wieku, postawionego mu oskarżenia, sposobu śmierci, miejsca pochówku. Końcowa formuła „εἰς δόξαν καὶ καύχημα τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν” należy do stereotypowego słownictwa ówczesnego piśmiennictwa cerkiewnego. Nie należy jej czytać jako informacji o okolicznościach, lecz jako wskazówkę, jak skryba zrozumiał to wydarzenie i dla kogo je zapisał. Warto też zauważyć, że dzień męczeństwa przypada na wielkie święto Pańskie, Przemienienie Zbawiciela. Źródło nie komentuje tej zbieżności, a każda jej symboliczna lektura obciąża współczesnego interpretatora, nie zaś świadka epoki.

Saloniki roku 1628 i nowomęczennicy

W czasach, gdy nasz skryba nazywa je „wielkim miastem”, Saloniki pozostawały pod panowaniem osmańskim od niemal dwóch stuleci, od 1430 roku, a na tronie w Konstantynopolu zasiadał sułtan Murad IV (1623–1640). Było to miasto ludne i wielojęzyczne. Żyli w nim obok siebie chrześcijanie, muzułmanie i liczna sefardyjska społeczność żydowska, która osiadła tam po wygnaniu Żydów z Półwyspu Iberyjskiego pod koniec XV wieku. Jak w każdym dużym osmańskim ośrodku miejskim, codzienność regulował system wspólnot religijnych o odrębnym statusie prawnym. Nowomęczennikami Cerkiew prawosławna nazywa chrześcijan, którzy zostali straceni za wiarę w czasach nowożytnych, głównie w okresie osmańskim, by odróżnić ich od męczenników pierwszych wieków. Ich żywoty męczeńskie spisywali często mnisi, wśród nich wielu athonitów, i opisują one przypadki o bardzo różnych okolicznościach. Właśnie ta różnorodność nie pozwala, bez konkretnego świadectwa narracyjnego, przypisać Habakukowi któregoś ze znanych schematów.

Symeon Paschalidis w otwartym kursie akademickim Uniwersytetu Arystotelesa w Salonikach, poświęconym świętym tego miasta, stawia Habakuka na pierwszym miejscu w szeregu salonickich nowomęczenników XVII wieku, szeregu ciągnącym się aż po wiek XIX. Podaje też dwie informacje nieobecne w innych źródłach. Pierwsza mówi, że był ascetą „w Ławrze w Karies”, a więc w ośrodku administracyjnym Świętej Góry. Tej nazwy nie należy utożsamiać z monasterem Wielkiej Ławry, który leży w innym miejscu półwyspu athoskiego. Druga głosi, że choć do niedawna znano jedynie jego imię i sposób męczeństwa, zachowało się tłumaczenie jego Męczeństwa z języka ukraińskiego. Gdyby tę ostatnią informację potwierdziło opublikowane wydanie, oznaczałoby to, że opowieść o jego męczeństwie krążyła w słowiańskim świecie prawosławnym, choć na podstawie materiałów dydaktycznych nie da się ustalić, kiedy ją spisano lub rozpowszechniono. Zmieniłoby to zasadniczo dotychczasowy obraz. Materiały dydaktyczne nie odsyłają jednak do żadnego wydania Męczeństwa. Dlatego wiadomość tę trzeba traktować jako trop badawczy, który czeka na udokumentowanie. To samo dotyczy wzmianki o znanym sposobie męczeństwa, którego zapiska nie określa.

Z marginesu rękopisu do hagiologionu

Droga zapiski do hagiologionu wiodła przez Sofroniusza Eustratiadisa, byłego metropolitę Leontopolis. Wraz z ławryckim mnichem i lekarzem Spirydonem Eustratiadis wydał w 1925 roku, w serii Harvard Theological Studies, katalog greckich rękopisów Ławry. W przypisie katalogu wyjaśniono, że zapiski chronologiczne i inne z kodeksów oznaczonych gwiazdką Eustratiadis opublikował już osobno w czasopiśmie „Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς” [Grzegorz Palamas], pod tytułem „Ἁγιορειτικῶν Κωδίκων Σημειώματα” [Zapiski z kodeksów athoskich], i dlatego nie przedrukowano ich ponownie. Ten szczegół przypomina, że świadectwa takie jak to o Habakuku trafiały do druku często za pośrednictwem wydań zapisek, odrębnych od opisów rękopisów. To właśnie Eustratiadis pierwszy odnotował imię mnicha męczennika w pomocy hagiograficznej, w „Αγιολόγιον της Ορθοδόξου Εκκλησίας” [Hagiologion Cerkwi prawosławnej].

Stamtąd imię przeszło do nowszych opracowań. Rosyjska Encyklopedia Prawosławna poświęca Habakukowi krótkie hasło w pierwszym tomie. Odnotowuje, że cierpiał w Salonikach i że wspomina się go w kodeksie ławryckim oraz w Małym Euchologionie (Μικρὸν Εὐχολόγιον), z dniem pamięci 6 sierpnia. Odsyła też, obok Hagiologionu Eustratiadisa, do Encyklopedii religijnej i etycznej (Θρησκευτικὴ καὶ Ἠθικὴ Ἐγκυκλοπαιδεία) oraz do Leksykonu Perantonisa. Tradycja hagiograficzna podaje ponadto, że cząstki jego relikwii przechowuje się w monasterze pod wezwaniem Narodzenia Bogurodzicy w Akarnanii. Dla tej informacji nie udało się znaleźć opublikowanej dokumentacji, która identyfikowałaby monaster lub wyjaśniała, jak relikwie tam trafiły. Zakłada ona przy tym, co warto odnotować, zachowanie się przynajmniej części szczątków męczennika, o czym zapiska milczy.

Pamięć świętego Habakuka 6 sierpnia

Cerkiew prawosławna wspomina świętego Habakuka Nowomęczennika 6 sierpnia, w dniu jego męczeństwa. Jego imię znajduje się w katalogu nowomęczenników opublikowanym przez Apostoliki Diakonia Kościoła Grecji. Zbieżność z Przemienieniem Pańskim, które liturgicznie dominuje w tym dniu, tłumaczy może, dlaczego jego pamięć pozostała ograniczona, znana bardziej badaczom hagiografii i tradycji athoskiej niż szerszej pobożności ludowej. Monaster Wielkiej Ławry założył w 963 roku św. Atanazy Athoski. Według oceny ICOMOS, na podstawie której Góra Athos została w 1988 roku wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO, jego założenie wyznacza nasilenie się zorganizowanego monastycyzmu na półwyspie. Do jego biblioteki należy, zgodnie z katalogiem z 1925 roku, kodeks, który ocalił podstawowe pisemne świadectwo o tym skądinąd prawie nieznanym mnichu: kilka słów na karcie 155.

Źródła i bibliografia

• ICOMOS (1988). World Heritage List No 454: Mount Athos, Advisory Body Evaluation. Paryż: UNESCO World Heritage Centre.
• Spyridon of the Laura, Eustratiades, S. (1925). Catalogue of the Greek Manuscripts in the Library of the Laura on Mount Athos, with Notices from Other Libraries (Harvard Theological Studies 12). Cambridge, MA: Harvard University Press.
• О. Е. П. (2000). Аввакум. W: Православная энциклопедия, t. 1, s. 83. Moskwa: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия».
• Paschalidis, S. (2014). Οι Άγιοι της Θεσσαλονίκης [Święci Salonik]. Moduł 8: Οι Νεομάρτυρες της Θεσσαλονίκης (17ος–19ος αι.) [Nowomęczennicy Salonik (XVII–XIX w.)]. Saloniki: Uniwersytet Arystotelesa w Salonikach, Otwarte Kursy Akademickie.